Staden Surnadal og tettstaden Surnadalsøra som ikkje må forvekslast med den nyare sentrumsdelen som heiter Skei er prega av å ha eit særleg verdfullt trehusmiljø. I den regionale delplanen for kulturminne for Møre og Romsdal er det framheva at Surnadalsøra har hatt ein historisk funksjon som handelsstad og strandstad med eit trehusmiljø som er regulert til bevaring. Ein vedteken reguleringsplan skal sikre øra etter prinsipp om antikvarisk og historisk bygningsvern. Plan og bygningslova sett i høve til ivaretaking av det eldre bygningsmiljøet står sentralt. Det lokale «Øyrafondet» er eit godt lokalt initiativ for å sikre vernemidlar til bevaring av bygningar for private huseigarar. Det er bygnadar frå to tidsperiodar.
Den byhusliknande bebygninga på strandstaden «Øra» skiljer seg markant frå hus og driftsbygningane i jordbrukskommunen Surnadal elles. Den eldre trehusbebygginga på Øyra er løfta fram i regional delplan hjå seksjon for kulturarv i fylket som viktig å ta vare på. Trehusa sin bygnadsstruktur og innretting ut mot gateplan i eit fortetta og smalt bygdesentrum må trekkast fram som relativt sjeldan for regionen
Eit sentralt trekk når det kjem til rådande historisk byggestil er Bandbebygging med ei markant byfortetting. Husa er bygd skulder mot skulder på båe sidane av gatearealet i ei langsgåande rekke. Det er smalt mellom brygger i sjøkanten og fortetting av rekker av trehus. Ein del av dei eldre husa pregast av panelt tømmer av byhusliknande karakter, medan andre bygningane er fasadeprega næringsbygg som vender ut mot gateplan. Bygningshistorisk er øyra sine rekkjer av eldre trehus eit sjeldan fint døme på bygningshistorisk referanseverdi.
Som handelsstad har Surnadalsøra sin rolle minka betrakteleg samanlikna med handelsnæringane som sterkt prega øyra seint på 1800-talet. Som mange andre stader kor bebygging har vorte brannherja (stor brann i 1938) er Surnadalsøra prega av eit tap av kulturminne i form av trehus, trebrygger og pittoresk utforma koloniliknande hagar som kom vekk. Det store fleirtalet av innbyggjarane tapte heim og arbeidsstad som ein konsekvens av brannen.
Trehusmiljøet som står att i dag har høg referanseverdi i høve ein representativ originalitet på ein tettstad som tidlegare hadde funksjon som bygdeby. Bygningane representerer sin absolutte eigenverdi, samstundes som at dei fell innanfor forståinga av eit større kulturmiljø som skapar ein høg representativ verneverdi kollektivt sett. Eit døme på eit verdfullt bygg kan vere» Raudlåna» eller «Gammallåna» som er eit vedtaksfreda bygg frå 1700-talet.
Utover det særprega trehusmiljøet på Øyra kan og nokre andre kulturminnekategoriar løftast fram. Dei arkeologiske funna må seiast å vere mangfaldige. Det er mange funn som syner til tidleg jorddyrking og fleire gravminne. Ein har og ein relativt høg grad av teknisk – industrielle kulturminne. Her kan nemnast Aasbøsmia som er ei nedlagt smie og tidleg kraftstasjon som leverte ljosstraum til øra frå 1916 av. I den første driftsperioden bygde ein ut Løftabekken og dreiv maskiner i eigen verkstad ved å nytte seg av turbindrift.