Det 935 m høye fjellet Pyramiden fikk sitt navnallerede på 1800-tallet og har senere gitt navn tilgruvebyen. Det var en svensk ekspedisjon underledelse av Bertil Högbom som i 1910 først gjordekrav på Pyramiden og kartla kullforekomstene her.Rettighetene ble overført til AktiebolagetIsefjorden-Belsund og SvenskaStenkolsatkiebolaget Spetsbergen. De geologiskeforholdene i Pyramiden viste seg imidlertid snart åvære vanskelige. Svenskene fortsatte i flere årframover med prøveundersøkelser i Pyramiden,men valgte å satse på produksjon i Sveagruva. I1926 eller 1927 solgte svenskene Pyramiden til detsovjetiske gruveselskapet Russkij Grumant (ellerAnglo-Russkij Grumant). I 1931 kjøpte detnyetablerte Trust Arktikugol anlegget. Selskapetkom i gang med en viss oppbygging av Pyramidenfør 2. verdenskrig, men omfanget av driften varliten. I realiteten var det kun snakk omundersøkelsesdrift i disse årene. I 1941 blePyramiden evakuert på lik linje med alle bosetningene på Svalbard. Tilbake stod bolighus,badstue, messe, tekniske installasjoner, kaianlegg,transportstoll og gruveganger. Pyramiden ble, imotsetning til de andre gruvebyene, ikke bombeteller satt i brann under krigen.Pyramiden var det siste anlegget som ble startetigjen etter siste verdenskrig. I 1947 begynte enordentlig kartlegging av forekomstene i fjellet, og i1948 ble gruvedriften startet opp på nytt. Gruveble satt i full drfit først i 1956.Pyramiden avspeiler det sovjetiske samfunnetssosiale ambisjoner gjennom svømmehall,kulturhus, påkostet både med flott indre og ytrearkitektur. Den sovjetiske filosofien var tuftet påsamhold og kollektivisme. Dette stemte overensmed den arktiske ånd som vektla fellesskapet.Det ble satset på egen produksjon av melk, kjøtt,egg og grønnsaker. Det ble bygd et stort og flottdrivhus i 1985. Fra 1980-tallet økte kvinneandelenog antall barn i Pyramiden. Foruten svømmehall ogkulturhus, ble det gjort mye for at folk skulle trivesi gruvesamfunnet. Det var barnehage, skole,bibliotek med over 50 000 titler, kinoforestillingerhver dag og museum.I Pyramiden ble det produsert ca. 9 millioner tonnkull mellom 1955 og 1998. Av dette gikk om lag énmillion tonn til eget forbruk i kraftstasjonen.Resten ble skipet ut fra Svalbard. De flere metertykke kullagene i Pyramiden er brutt opp av tallrikeforkastninger, noe som fordyret og komplisertedriften. Kulldrifta ble derfor lagt ned i 1998, ogbosetningen ble fraflyttet. Pyramiden representerer et unikt historisk”dokument”. Byen fremstår som et helhetlig stedsom forteller om både gruvedrift og dagligliv.Trehusbebyggelsen er stort sett fra 1940- og 1950-årene, mens hovedtyngden av murhus skriver segfra 1970-tallet og senere. Murblokkene og resteneav gruveanlegget, med flere bygninger ogkonstruksjoner fra før 1960, setter i dag sitt pregpå Pyramiden. Bebyggelsen viser tydeligearkitektoniske og kunstneriske trekk fraSovjetunionen. Den er en av de vakreste påSvalbard med sine klare arkitektoniske oghåndverksmessige kvaliteter og med sin fantastiske beliggenhet. I dag er Pyramiden en viktigturistattraksjon.Kulturminnene er ikke innarbeidet i Askeladden(med unntak av gravplassen).I dag satser Trust Artikugol på turisme (hotellTulipan ble gjenåpnet for overnatting i mars 2013)og de ønsker å legge til rette for forskning (det er iapril 2013 varslet oppstart for arealplan forPyramiden).
Kulturhistorisk kontekst
Kulturmiljø med gruveby - Omfatter: Automatisk fredete kulturminner jf sml § 39 a (de fleste kulturminnene er ikke fredet). Område 7 Isfjorden

Kvernsteinsbrota i Hyllestad – eit kulturhistorisk landskap av nasjonal interesse
Kvernsteinsbrota i Hyllestad er Nord-Europas største steinbrotlandskap frå yngre jernalder (vikingtid) og mellomalder. Brota har ei historie på meir enn 1300 år og var aktive frå ca. 700–800-talet, gjennom både vikingtid og mellomalderen og vidare heilt til 1930. I løpet av seinmellomalderen gjekk produksjonen ned. Det er registrert ca. 400 store og små brot i Hyllestad kommune, dei finst innan 27 større og mindre brotområde. Dei aller fleste ligg i utmarka på gardane langs Åfjorden, men nokre få er også identifisert i innmark. Dei største brota finn ein ved Myklebust (Hyllestad sentrum) og Rønset, medan det er ein «hale» av mindre brot mot Sørbøvåg og Skifjorden. Brotlandskapet har eit samla areal på ca. 2,5 kvadratkilometer og er eit av Noregs største industrihistoriske landskap. Om ein ser alle områda i samanheng (slår ring kring alle brota/brotområda), så dekker dei ca. 10 kvadratkilometer eller ca. 3% av arealet til Hyllestad kommune.
Her finn ein ikkje berre kvernsteinsbrot (for produksjon av handkverner og vasskverner), men og brot for steinkrossar, gravsteinar, ljorar og traug. Handelsvara kvernstein vart skipa ut i tusenvis til store delar av Noreg, Danmark/Nord-Tyskland, Sør-Sverige. Steinane vart også frakta til vesterhavsøyene (Orknøyene, Færøyene, Island), men i mykje mindre omfang. Det er også mogleg at dei vart distribuert austover til Polen/Baltikum i vikingtid og mellomalder. I mellomalderen var Bergen den viktigaste utskipingshamna for både den nasjonale og internasjonale transporten. Etter reformasjonen vart stein frå Hyllestad mest brukt regionalt (Vestlandet). Steinkrossane frå Hyllestad kan ein sjå langs store delar av vestlandskysten. Dei var truleg bestillingsverk frå dei mektige i samfunnet i tidleg mellomalder. Gravsteinar, ljorar og traug vart brukte lokalt. Brota var eigde og vart drivne av den lokale/regionale eliten og etter kvart kyrkjemakta med lokalkyrkjene i Hyllestad og Øn, Munkeliv og moglegvis Nonneseter kloster i Bergen som viktige aktørar. I nyare tid tok lokale aktørar over som eigarar. Arbeidsfolket kom truleg frå gardane i Hyllestad – og i mellomalderen, då det var stordrift, kanskje også frå større område.
Steinindustrien i Hyllestad kom i stand fordi ein her har både god geologi og plassering. Steinsorten er granatglimmerskifer, ein skifrig, mjuk stein full av harde granatar. Dette var stein som i eldre tid var særs ettertrakta til kvernstein for å male korn. Granatglimmerskifer er sjølvskjerpande; ein trong ikkje hogge spor og riller i steinen for å få han til å bli ein god kvernstein. Plasseringa av brota nær sjøen og den viktigaste transportåra både i vikingtid og mellomalder – sjøvegen – har truleg utgjort ein fordel for distribusjonen av produkta.
Dei ca. 400 steinbrota varierer frå små brot med nokre få uttaksspor der ein har hogd runde omriss for å kile ut handkvernstein, til djupe og høge brot der ein har tatt ut mange tusen stein, både handkvernstein og vasskvernstein. Ved steinbrota er det steinskrot i store haugar frå drifta, det finst vegar, stiar murar, ruinar og utskipingshamner, mange tusen kvernstein som gjekk sund ligg att i terrenget, ein har og restar av smier; for hoggejarnet måtte skjerpast med jamne mellomrom. I nyare tid vart ein ny teknologi teke i bruk i brota. No gjekk ein over til å hogge kvernsteinane ut frå steinblokker som var sprengd ut av fjellet med krut. I desse yngre brota finn ein borehol og store blokker som vart hogd til vasskvernstein.
Det kan vere vanskeleg å tidfeste brota. Vi veit likevel at hyllestadstein er funne i mange arkeologiske utgravingar av bustadar frå vikingtid og mellomalder. Mange brot er datert med hjelp av radiokarbonmetoden (C14, på trekol, Baug 2002 og 2015), andre kan ein datere ut i frå brytningsmetodar (boring og krut kom ikkje i bruk før ca. 1800). I mange av «sprengingsbrota» finn ein likevel restar av eldre kvernsteinsdrift. Vi kan difor vere ganske sikre på at dei aller fleste brota har ei historie attende til mellomalderen eller vikingtida. Heile brotlandskapet er av høg kulturhistorisk interesse, der yngre brot synar utviklinga i ein steinindustri med opphav i vikingtida.
Sidan mange steinbrot ligg ved fjorden, finst det også eit kvernsteinslandskap under vatn; steinskrot og øydelagde kvernstein som vart kasta på sjøen eller vart tekne av flodbølger etter ras frå dei bratte fjella langs fjorden.
I mellomalderen var det fleire kvernsteinsbrot i Norge, m.a. Saltdal i Nordland. Hyllestad var likevel det viktigaste produksjonsområdet for kvernstein i landet. Etter reformasjonen vart kvernstein frå Hyllestad utkonkurrera av kvernstein frå Selbu i Trøndelag. Denne steinen eigna seg betre for dei etter kvart store vasskvernsteinane som kom i bruk.
Kvernsteinsbrota i Hyllestad er godt bevart. Med unntak av tidlegare vegutbygging (fv 607), noko eldre husbygging og bygging av kraftliner er det nesten ikkje gjort moderne inngrep i brota. Landskapet er for ein stor del heilt attgrodd og mange av brota kan vere vanskelege å sjå i terrenget. Fleire av brotområda var tidlegare beite- og slåttelandskap, og saman med skogsdrift har denne type aktivitet forandra og i nokon grad øydelagd eldre stiar og smale vegar knytt til steindrifta. Det er heller ikkje så mange utskipingshamner som er bevart. Fleire av stadene der dei truleg har skipa ut stein ber preg av moderne utbygging. Funn av kvernstein langs strender og under vatn fortel oss likevel kvar dei har vore.
Det er heller ingen synlege spor etter gardsbusetnaden frå verken vikingtid eller mellomalder som steindrifta var knytt til. Truleg låg denne busetnaden der dagens gardsbygningar ligg, og det er ikkje føreteke arkeologiske undersøkingar «under» den moderne busetnaden. På to av gardane i steinbrotområdet, Rønset og Sæsol, er det føreteke arkeologiske undersøkingar i åkerreiner som kan datere gardsdrifta på gardane. Dermed er det mogleg å vurdere denne aktiviteten i forhold til kvernsteinsdrifta. Ein av gardane med størst kvernsteinsdrift, Myklebust, var lokalisert der Hyllestad sentrum ligg i dag, og er nesten heilt øydelagd av moderne utbygging.
Truslane i framtida er knytt til utbygging, attgroing og forvitring av steinbrotsveggar. Samtidig utgjer utvasking av skrotmassar mm. som følgje av flodbølger i brot som ligg i fjæresonen ein trussel. Den siste flodbølga fann stad i 1998 då det raste frå fjellet Katlenova i Sørefjorden.
Kvernsteinsbrota er på UNSCO si tentative verdsarvliste, nominerte i samband med transnasjonale «Viking Monuments and Sites» (2011). Management-planen som følger nomineringa gjev eit viktig innblikk i verd, vernestatus og verneplanar (Baug 2014). I planen er grensene til brotområda likevel noko utdaterte i høve til kva som no er registrert i Askeladden.
Kvernsteinsparken er visningsstaden for steinbrota. Dette utandørsmuseet ligg nær Hyllestad sentrum og vert drive av Norsk Kvernsteinsenter som er ein del av Musea i Sogn og Fjordane. Kvernsteinsparken er tilrettelagd og vert jamleg rydda for vegetasjon. Parken er open for besøkande heile året, medan det berre er i sommarsesongen det er regulær museumsdrift der.
Det finst mange bevarte, eldre kvernhus/vasskverner i Hyllestad. Som så mange andre stader i Noreg og utlandet er dei knytt til brotlandskapet i Hyllestad, av di kvernene vart hogde her. Det finaste vassbruksmiljøet i kommunen ligg i Skor. Det er restaurert og ope for besøkande.
Brota er undersøkte fleire gonger. Den viktigaste undersøkinga av utbreiinga til brota gjekk føre seg i regi av Norges geologiske undersøkelse i 2005-2007 (Heldal & Bloxam 2007, 2011), medan dei viktigaste arkeologiske undersøkingane er gjort av Universitetet i Bergen/Irene Baug (2002, 2015), sjå også Foyn (2008) og Sætre (2008). Det er sannsynleg at mange brot og brotområde ennå ikkje er funne/registrerte. Vidare undersøkingar av brota vert gjort fortløpande av Norsk Kvernsteinsenter.