Landskapsrommet som løkkelandskapet ligger i er en relativt vid dal med for en stor del bratte skogkledde lier på begge sider. Landskapet her skiller seg klart ut fra ravinelandskapet i Sandsvær sør for byen og på elveslettene i Flesberg nord for byen. Kongsberg, en middels stor by, preger i høy grad dalbunnen med sin bymessige bebyggelse i sentrum, omgitt av nærings­ og boligområder. I det som i dag utgjør byområdet har det tidligere i utstrakt grad vært drevet aktivt jordbruk i småskala omfang: ei løkke med fôr til ku med kalv, noen høner, gris etter hvert, og små, men omhyggelige dyrkete kjøkkenhager. På Vestsida, opp mot Gruveåsen, er det noen få store løkker som beites og derfor holdes åpne. De fleste andre løkkene ligger i relativt bratt terreng og er i dag skogkledde. Rydningsrøyser, åkerflater, noen tufter og et stort antall steingjerder, dels langs fe gatene, forteller om bruken av området. Det som skiller løkkene fra andre typer jordbruk er at den enkelte løkke er er ganske liten, men de ligger tett sammen. Opprettelsen av Kongsberg Sølvverk i 1623 og grunnleggelsen av bergstaden Kongsberg året etter, har betydd mye for både Kongsberg som by og landskapet rundt. Kongsberg var den viktigste byen i Buskerud på 1600-tallet, og var i 1769 landets nest største by med 8.000 innbyggere. Helt tilbake i sølvverkets eldste tid begynte sølvverksarbeiderne å rydde og gjerde inn jordstykker, kalt løkker, for å skaffe seg et tilskudd til husholdningen. Det første løkkene ble etablert så tidlig som 1628, da verket ga tillatelse til å innhegne mindre arealer til løkker. Arbeiderne eide løkkene, men måtte betale en årlig avgift til Sølvverket. I 1769 var det 246 inngjerda løkker brukt av bergverksarbeiderne. Samme år ble det ved kongelig resolusjon fastslått at hver løkke skulle innhegnes med steingjerder. Årsaken var Sølvverkets monopol på skog og trevirke. Også ferdselsveiene, fegatene, er avgrenset med steingjerder. Det var ikke tillatt å bo på løkkene, men arbeiderne kunne sette opp løer for oppbevaring av avling og redskap. Løkkene på østsida av Lågen lå på private eiendommer, mens Sølvverket var grunneier på vestsida. Mellom løkkene vest for Lågen og gruveområdet var, og er, det et klart skille. Det er ytterst få løkker i gruveområdet. Det finnes flere skjerp og gruver inne i dette landskapet, der noen også ligger tett innpå steingjerdene. Flest er det i lia fra Skavanger opp på Haus Gabel-åsen, der det finnes en rekke skjerp og noen få gruver. Løkkene ble brukt av gruvearbeiderne, men også andre arbeidere, håndverkere og kjørselsfolk hadde store løkker. Høyere sosiale grupper som borgere og funksjonærer, overtok mange løkker på 1700-tallet og brukte dem til lystgårder. Disse utgjorde en vesentlig del av løkkeeierne, særlig i seinere faser. Landskapet består av følgende løkkeområder: Løkkene på Storåsen grenser helt inntil bebyggelsen på Vestsida med bratte skogkledde åssider både mot øst og vest. Toppen av åsen ligger på 337 moh. De fire største og minst gjengrodde løkkene innenfor landskapet ligger i dette området. Svartås omfatter den relativt bratte skogkledde østvendte lia mellom Funkelia i nord og Moane i sør, avgrenset av Sørlandsbanen i øst og sør og Kongsberg Sølvverk kulturmiljø i vest.
Kampestad ligger nordøst for bybebyggelsen nord for Raumyr. De nederste delene av løkkelandskapet er bygd ut fra 1970-åra fram til rundt 2015. Det gjenværende landskapet inneholder relativt få løkker, som er anlagt ganske seint. Gamlegrendåsen utgjør det største området, men store deler består av et relativt flatt skoglandskap med få løkker. I boligfeltet Gamlegrendåsen er fegatene i hovedsak bevart, mens selve løkkene er nedbygd.

Dei fleste elvane i Setesdal Vesthei renn frå nord til sør i hovuddalføra, men talrike tverrdalar går i retning aust–vest. Sjølv om høgfjellsplatået er relativt flatt, er det eit oppsprukke og kupert heilandskap med tallause små og store vatn, dalar og fjelltoppar. Dei høgareliggjande områda har eit barskt klima, med isdekte vatn frå oktober til juni. Klimaet er påverka av lågtrykk frå Atlanterhavet, som pumpar varm og fuktig luft innover heiane, med raske vêrskifte.
Setesdal Vesthei er det sørlegaste høgfjellsområdet i Noreg og villreinen som held til her er Europas sørlegaste villreinstamme. Det har vore reinsjakt og ­fangst i området i 7000 år som ein del av livberginga. Like før første verdskrig skulle jakta endre karakter. Oslomannen Thorvald Meyer Heiberg (1875–1962) kjøpte i perioden 1904 til 1915 opp 1000 km2 samanhengande heiområde i kommunane Sirdal, Valle og Bykle – og i Hjelmeland og Forsand, som ligg i Rogaland fylke. Området ligg i det som vert kalla drifteheia. Heiberg delte heia i 14 jamstore jaktområde og bygde ei eller fleire hytter i kvart område – som regel ei jakthytte med høg standard og ei mindre hytte til tenestefolket. Jaktområda vart leigde ut til Europas overklasse; grevar, baronar og feltmarskalkar. Heiberg sette også i gong eit omfattande program for å ta vare på villreinstammen og rypebestanden. Eigne oppsynsmenn kjempa mot tjuvjakt og utrydda rovvilt. Og tiltaka verka – talet på villrein i Setesdal Vesthei, som hadde vore nær utrydding, auka no. Men forvaltinga til Heiberg var ikkje utan konfliktar. Slike oppstod til tider med beiteinteresser for husdyr og tamrein, lokale jaktinteresser og turistforeininga i Stavanger. Jaktturismen heldt fram til andre verdskrig. I krigsåra var det den tyske okkupasjonsmakta og norske nazistar som brukte området. I 1943 selde Heiberg eigedomen til Quisling­regjeringa. Quisling kalla området for Njardarheim Veidemarker etter den norrøne guden Njord. Etter krigen beheldt staten eigedomsretten til området. Dette vart endeleg slått fast i 1957 i ei stortingsmelding Om statens eigedom Njardarheim. Her vart det òg bestemt at namnet på området skulle vere Njardarheimen. Området vert i dag forvalta av Statskog. Fleire av jakthyttene som vart oppførde av Heiberg, vert haldne ved like og leigde ut av Statskog eller brukt av Den Norske Turistforening (DNT). Dei best bevarte Heiberghyttene i Agder er Gyvasshytta, Storevatn, Sigurdsheller og Bossfjell. Setesdal Vesthei kan grovt sett delast inn i tre soner etter kva bruk som dominerte. Dei lågareliggjande områda (400–700 moh.) vart i historisk tid brukte til slåtte­ og stølsdrift, mellomsona (700–1000 moh.) til driftegjeting og beite og dei høgareliggjande områda (over 1000 moh.) berre til jakt. Njardarheim ligg for det meste i mellomsona. Dette heng saman med at det var drifteheia som var til sals, og vart kjøpt opp. Då dei fyrste menneska kom til Agder i eldre steinalder, var heiane framleis nesten utan plantedekke – og reinsdyra må ha hatt ei mykje mindre utbreiing enn i dag. Steinalderlokalitetane på høgfjellet viser korleis jegergruppene frå kysten følgde etter reinsdyra. Ved Gyvatn i Bykle kommune er det funne 7000 år gamle buplassar. Buplassane ligg ved eit viktig trekk for rein mellom nord og sør. I Steinbuskaret, på sørsida av Blåsjø, er det ein smal korridor som reinen må passere. Steinalderbuplassane ligg på forhøgningar i terrenget og på nes som stikk ut i vatna. Reinsjegerane i eldre steinalder følgde dei tverrgåande dalføra inn til jaktmarkene frå Jøsenfjorden og Lysefjorden i Rogaland. I samband med vasskraftutbygging frå 1960-­talet er det registrert steinalderbuplassar i alle dei større vassmagasina. Med innføring av husdyr i yngre steinalder fekk heiområda ein ny verdi som beiteområde. Ein reknar med at stølsområda vart brukte til beite allereie i bronsealderen (frå 1800 f.Kr). I jernalderen er det igjen sikre spor etter menneske i form av fangstgraver for reinsdyr. Desse dyregravene har oppmurte kammer av stein som ligg heilt eller delvis nedgravde i bakken, og leidegjerde av stein inn mot fella (grava). I Setesdal Vesthei er det til saman registrert 64 dyregraver og mange av dei ligg innanfor KULA­området. Dyregravene, som er under søkte, er daterte frå 300­ til 1400-tallet. Mange stadnamn på heia viser utbreiinga av fangst av reinsdyr i feller (graver), til dømes Dyregravvatn og Gravvik. Ferdsla over heia mellom vest og aust har vore viktig og det finst fleire gamle vegfar. Den mest kjende kallast Skinnvegen, fordi kyrkjeskatten i katolsk tid vart betalt i kuhuder og kalveskinn. Den vart ført med hest og kløv frå Valle i Setesdal over til Lyse, og rodd ut Lysefjorden til biskopen i Stavanger. Den kortaste ruta var frå Brotteli i Bykle over til Jøsenfjorden i Ryfylke. Fleire vegar førde over til handelsstaden Hylen ved Hylsfjorden, medan Hardingvegen førde over til marknaden i Røldal. Frå 1600-talet finst det gode kjelder om gardsbusetnaden og stølsbruken i dei nordlegaste dalføra. Stølsområda vart no intensivt utnytta til beite og slått. Områda som låg høgare enn stølsheia, vart etter kvart leigde ut til beite. Dei fyrste krøtterdriftene starta på 1700-talet. Driftekarane kjøpte opp dyr frå gardar langs kysten og gjette dei på heia heile sommaren, før dei i store flokkar vart førde ned til dei større byane på Sør- og Austlandet for å slaktast. I 1830–40-åra byrja bønder på Jæren og i Dalane å sende krøtter på beite i drifteheiane, for så om hausten å sanke krøttera heim att. Det er registrert mange drifteleger og hellerar, der dyra vart samla for natta, og der gjetarane overnatta. Aktiviteten syner også att i stadnamn som Torjuslega og Juvasslega. Legegjeting av krøtterdrifter vart avvikla kring år 1900. På den tida vart det bygd meieri langs Jærbanen, bøndene gjekk over til mjølkeproduksjon, og drifteheiane vart liggjande ubrukte. Det var på den tida Heiberg kjøpte ledige drifteheier. I mellomkrigsåra tok interessa for beite seg opp att, og mange drifteheier vart på nytt leigde bort. Det er framleis sauebeiting i området. I området var det også tamreindrift frå 1880-talet til slutten av 1970-talet. Drifta vart organisert både av samar og fastbuande bønder i Setesdal og Sirdal. Dei fyrste samane kom frå sørsamiske område, seinare også frå Finnmark. Det finst bevarte kulturminne etter denne verksemda, til dømes Kyrkjenauslega, som ligg like aust for Rosskreppfjorden. Området vart brukt som støl fram til 1840-åra, deretter driftelege til 1905 og til slutt som base for tamreindrifta til samefamilien Renander frå 1907 til 1913. Det er tufter etter stokkebygde buer på staden. Kraftutbygginga som tok til på 1960-talet, førde med seg store inngrep i heilandskapet. Innanfor landskapet er det fleire regulerte vatn, mellom anna inngår deler av Blåsjømagasinet, som med sine 80 km² er Noregs største vasskraftmagasin. Det er demt opp av fire større dammar. Ein av desse er Storvassdammen som er eit av NVE sine utvalde kulturminne.

Garden Flateland har grense til Otra. Langs elva ligg den flate sletta som har gjeve garden namn. Både elvesletta og det meir bølga landskapet innanfor er danna av ein større breelvavsetning. Den eldre busetnaden er lagt på forhøgningar i terrenget og i liene. Garden Rygnestad ligg ein god kilometer nord for Flateland. Den strekkjer seg ikkje ned til Otra, noko som er uvanleg for gardar i denne delen av Setesdal. Rygnestad ligg i eit spesielt landskapsrom med innmarka til garden på ein djup moreneavsetning, som går seg langt oppover liene. Landskapsrommet er som eit halvope amfi med bratte lier rundt. Åkerareal, bygningar og slåttemark er plassert i dei lune og sørvende bakkane. Den store sletta i botnen av amfiet var tidlegare ei stor myr, som vart drenert og dyrka opp på 1930-talet. I dag er det i hovudsak dette området som vert slege og brukt til husdyrfôr. Eigedomane er av ulik storleik og karakter, frå den enkle husmannsplassen Slengen til storgarden Rygnestad. Bygningane og gardane er tradisjonelt utforma og plasserte. Forutan det freda Rygnestadtunet har busetnaden gode døme på tradisjonell byggeskikk, med fjøs, løe, sommarfjøs, kvernhus, loft, smie og badstove. Her finn vi òg andre kulturminne, som steingjerde, bakkemurar, rydningsrøyser og «rymeveg» (fegate mellom garden og utmarka).
Området utmerker seg òg med godt bevarte naturbeite, slåtteenger, beitemark og gamal lauvskog. Bygningar og kulturlandskap er godt ivaretekne. På Flateland ligger Flatelandsmoen, det største gravfeltet i Setesdal med minst 20 gravhaugar. Nokre av gravhaugane er runde i forma, medan andre er avlange. Dei har en diameter frå fem til 17 meter og er opptil tre meter høge. Dei som er undersøkte, er bygde av sand. Tidlegare stod det tre bautasteinar på feltet, men desse vart fjerna på 1800-talet. Gravfeltet var i bruk i fleire hundre år før dei største haugane vart bygde i vikingtid. Gravfunn, mellom anna eit gullsmykke, og storleiken på gravfeltet viser ei form for overskot som vanskeleg kan forklarast ut frå jordbruksdrifta åleine. Overskotet vart i stor grad henta frå ressursar i utmarka på heia aust for gardane. Stølane til Flateland og Rygnestad ligg ved Lisle og Store Bjørnevatn (om lag 800 moh.) i Setesdal Austhei. Her finn vi fleire område med spor etter jernutvinning i jernalder og mellomalder. I dette stølsområdet går òg eit av dei største trekka for rein mellom sommar- og vinterbeite i Setesdal Austhei. Dette trekket må ha vore ein viktig ressurs for folka på Flateland og Rygnestad. Saman med produksjon av jern skapte det overskotet som gravfeltet på Flateland er eit uttrykk for. Handelsvarer og folk følgde hovuddalføret, men vegfar over heiane mot vest og aust var i tidlegare tider vel så viktige ferdselsruter. I katolsk tid måtte kyrkjeskatten betalast i form av kuhuder og kalveskinn i Stavanger. Dette gav namn til Skinnvegen som førde vestover til handelsplassen Lyse i Rogaland. Ei grein av Skinnvegen tok opp frå Røysland, som ligg tvers overfor Flateland. Mot aust førde Skafsåvegen, som var både støls- og handelsveg, over mot Dalen i Telemark. Kommunikasjonen kunne også ta andre former. På 1200-tallet fanst det ei rekke vetar langs kysten som ved bålbrenning skulle varsle krig. Sjølv om ein ikkje kjenner alle vetane, ser det ut til å ha vore ei veterekkje også innover i landet frå Møvikveten i Kristiansand til Hårshovden i Bykle kommune. Like nord for Rygnestad ligg Brokkås – og på sørsida mot Valle sokn ligg fjelltoppen Stol. På begge stader var det vetar på 1200-talet.

Landskapet ligg i ein typisk U-dal, forma av isbrear og med bratte fjellsider. Frå dalbotnen, på rundt 350 moh., stig heiane til over 1000 moh. både i Setesdal Vesthei og Setesdal Austhei. I denne delen av Setesdal finst det fleire hengande tverrdalar med retning aust–vest, som Vatnedal, Botsvatn og Ljosådalen, som var viktige ledeliner for ferdsla over til Vestlandet.
Mot aust gjekk Bispevegen frå Tveitbø over heia til Finndalen og til Kleivgrend i Fyresdal. Hovuddalføra vart isfrie for om lag 8000 år sidan. Langs heile Otra finst det einskilde område med lausmassar frå istida og elveavsetningar, og det var her dei fyrste gardane vart rydda og busette. Sentrale delar av Valle ligg på ei elveavsetjing med sand og finare silt og leire. Jorda er sjølvdrenerande, turr og varm, og egnar seg godt for dyrking. Spor etter busetnad og funn frå gravminne viser at bygda var busett i folkevandringstid (år 400–550). Denne perioden var prega av ein sterk busetjingsekspansjon på heile Agder, og ein reknar med at alle bygdelaga i Setesdal vart busette i løpet av denne perioden. I Valle er det funne uvanleg mange vektlodd frå jernalder, nærare bestemt vikingtid. Vektlodda vart brukte til å vege betalingsstykke av gull og sølv og vert knytte til handel og handelsplassar. Det kan ha vore fleire handelsplassar i Valle, enten samtidig eller til ulike tider, men det er ein konsentrasjon av funn nær kyrkja i Valle sentrum. Her er det også funne gjenstandar av utanlandsk opphav, mellom desse fleire myntar. Handelsplassane og funn av kostbare gjenstandar viser at det var eit samfunn som produserte eit overskot, og som hadde god kontakt med omverda. På heiane er det mange dyregraver for rein og jernvinneanlegg frå denne perioden, og skinn og jern var ettertrakta handelsvarer. Etter nedgangsperioden på 1300-talet vart utkantgardane rydda på nytt frå 1500-talet og framover. Busetnaden ligg dels på sletter på begge sider av Otra og dels i liene. Sør for sentrum, på begge sider av Otra ligg tuna på rekkje og rad i innkantane av elveslettene. Nord for sentrum, i området Homme, Hoftuft og Myrom er terrenget meir jamt (og ujamt) skrånande og tuna ligg i ulik høgde over dalbotnen, gjerne på sjølvdrenerte ryggar der slike fanst. Det er også i dette området vi finn dei eldste husa, fleire av dei er loft frå før svartedauden. Grunnstrukturen med åker på elveslettene og i liene har heile tida vore den same. I dagens jordbrukslandskap ser ein også resultata av jordskiftet på 1880-talet, med einbølte gardar og eigedomsgrenser også i utmarka. Før Otra vart regulert, var areala nærast elva utsette for flaum, og alle bygningane som står her i dag, er av nyare dato. På 1930-talet byrja utviklinga til det som er dagens sentrum. Sjølv om Valle frå naturen si side var godt eigna for korndyrking, var det likevel ressursane i dei vide heieområda både på aust- og vestheia som var viktigast. Det utvikla seg ei jordbruksdrift basert på stølsdrift, beite og slått på heiane. I skriftlege kjelder vert det fortalt at heile bygda flytte opp til stølane om sommaren – og at det berre var ein og annan gamling att nede i bygda. Dei fleste gardane hadde fleire stølar. Dei næraste heimstølane vart brukte vår og haust, medan sommarstølane låg lenger inne på heia. I 1863 vart det slege 4178 lass med høy frå 185 ulike stølar i Valle. Høyet vart køyrt ned til bygda med hest og slede om vinteren. Det gjekk føre seg ein energitransport frå heia og ned til dalen. Husdyrgjødsla vart spadd ned i åkeren, og det gav så god grøde at det ikkje var naudsynt å la jorda kvile i eit vekselsystem. Denne driftsforma var svært arbeidskrevjande og utvikla seg i ein periode der det var overskot på arbeidskraft. Jo fleire slåttekarar som slo høy på heia på seinsommaren, desto fleire vinterfôra dyr kunne ein ha. Større dyreflokkar gav meir gjødsel, og åkerarealet til korndyrking kunne utvidast. Denne driftsforma heldt seg meir eller mindre uendra fram til 1900-talet. Den nye tida kom med Postvegen frå Kristiansand, som stod ferdig fram til Valle kyrkje i 1844, med rutebåt frå Bygland til Ose i 1867 og med jernbane frå Kristiansand til Byglandsfjord i 1896. Frå midten av 1800-talet førde utflytting til Arendal og Kristiansand og etter kvart utvandring til Amerika til mangel på arbeidskraft. Utan eit overskot på arbeidskraft var det ikkje lenger mogleg å oppretthalde den tradisjonelle drifta. Billeg kjøpekorn frå England gjorde korndyrkinga i Valle ulønsam. Kornåkrane vart difor pløgde opp og lagt om til grasdyrking. Dagens gardsbusetnad, tun og innmark er relativt godt ivareteke, medan utmarka mange stader gror att. Dagens Setesdalsveg (riksveg 9) svingar utanom sentrum og over på vestsida av Otra.

Åraksfjorden er ein del av Otravassdraget. Tidlegare var Åraksfjorden skilt frå Byglandsfjorden av ei smal landtunge ved Storstraumen. Det vart bygd eit slusesystem her i 1869 for at rutebåten skulle komme over i Åraksfjorden. I dag er det ingen høgdeforskjell mellom dei to innsjøane fordi Byglandsfjorden er demt opp i samband med vasskraftutbygging. Dei to innsjøane er til saman 37 kilometer og utgjer eit markert landskapstrekk i Setesdal. Gardane i Åraksbø ligg på elveavsetningar aust for Åraksfjorden. Den beste jorda ligg i eit relativt flatt belte langs fjorden. Hovudstrukturen i landskapet er gardane som er plasserte i overgangen mellom elve sletta og bratte bakkar. Gardane ligg plassert i eit skrånande terreng, med beitemark i overkant opp mot skogkanten. Høgare opp i liene ligg grender med yngre bruk. Frå gardane på Åraksbø er det registrert gravminne og funn frå jernalderen i tilknyting til åker og busetnad. Den opphavelege garden i området heitte truleg Årak – og det er etter den bygdelaget har fått namnet sitt. I dei fyrste skriftlege kjeldene frå 1600-talet er den opphavelege Åraksgarden allereie delt i Søndre Haugen, Nordre Haugen, Eldhuset, Stoplestog, Nedstoga og Nordgarden. Jordskiftekartet frå 1865 viser at dei fleste husa på dei fire sistnemnde gardane låg samla i eitt tun. Dette var truleg det gamle tunet til garden Årak. Litt lenger sør låg Haugen, med to åtskilte tun, Søndre og Nordre Haugen. På Nordre Haugen står Haugeburet frå 1217/18. Bygningen står med svalgangar av original breidde og ber ikkje preg av å ha vore flytta eller endra. Frå delinga av garden Haug er truleg like gamal. Bur har tradisjonelt vore i bruk til lagring av mat og tøy, enkelte har også vore nytta til overnatting. Haugeburet er spesielt både fordi det er den eldste kjende trebygningen på Agder, og fordi det er eit uvanleg stort bur i høve til tradisjonen for Setesdal. Buret er også kjent for å ha den særeigne lafteteknikken «findalslaft». Dette området nær kyrka vert lokalt kalla for «Bygda». I heile landskapet er det mange bur, tre av dei er daterte til perioden før 1650. Bygging av bur er del av ein levende tradisjon, og dei er bygde i alle periodar, det aller yngste buret i Åraksbø er frå 1970-talet. Området er eit typisk Setesdalslandskap med eigedomar som samanhengande smale teigar som eit band frå fjord til fjell, med steingjerde og vegetasjon som skil eigedomane Etter utskiftinga rundt 1860 vart matrikkelgardane skilde ut frå fellestuna og vart einskildgardar. På grunn av dei spesielle jordtilhøva, med åkrar ned mot fjorden og eng og beite oppover liene, vart gardane lagde på rekke og rad langs den gamle vegen gjennom grenda. Postvegen vart seinare lagt i same trasé. Systemet med åker ned mot fjorden og eng og beite opp mot liene vart difor oppretthalde, sjølv om gardane ikkje lenger låg samla i felles tun. Dei smale eigedomsteigane som er synlege i dag, er eit resultat av utskiftingane på slutten av 1800-talet. Utskiftinga splitta opp dei gamle fellestuna, men busetnaden ligg likevel tettare enn dei fleste stader i Setesdal. På 1500-talet vart det rydda gardar i meir marginale område høgare oppe i lia, som Segberg og Nordenå. Segberg vart rydda i dalsida, i utmarka til Nordgarden, ein gong på 1500-talet. På veg opp til Segberg låg det på 1870-talet ein husmannsplass. Denne fekk etter kvart namnet «Stasjonen» fordi ein ofte tok ein rast her på veg opp lia. På Segberg finst fleire eldre og godt bevarte bygningar. Nordenå fekk si noverande plassering etter utskiftinga på 1800-tallet. Den skil seg frå gardane nede i «Bygda». Garden ligg meir for seg sjølv med tungdrivne jordbruksareal. I det opne landskapsrommet ned mot fjorden står den åttekanta kyrkja. Der er ho plassert på eit høgdedrag i terrenget, kor det frå før låg ein gravhaug som heiter Gunnulfshaugen. Kyrkja vart flytt frå Sandnes til Åraksbø i 1935. Ho var sett opp på Sandnes i 1844 og har halde på namnet Sandnes kyrkje. Kyrkja står for seg sjølv i eit ope landskapsrom ned mot fjorden. Ein mindre kopi av kyrkja er oppført som kapell på Sandnes. I eldre tider var vassvegen den viktigaste ferdselsåra. Ser ein Åraksbø frå fjorden, ligg kyrkja i framgrunnen, busetnad og dei mest lettdrivne jordbruksareala i midten, og det bratte eng- og beitelandskapet i bakgrunnen. Postvegen var den første ordentlege køyrevegen oppover Setesdal, bygd i 1840-åra, men på vestsida av Åraksfjorden. Denne nye vegen fekk mykje å seie for samfunnsutviklinga i Setesdal. Det ble enklare og raskare å reise og frakte varer til og frå Kristiansand. Åraksbø vart knytt til postvegen via ein sideveg i 1890-åra. Like nord for den sentrale busetnaden er det rester etter ein mur frå eit koparverk frå 1840-tallet. I ein kort periode vart malm frå fleire gruver i Setesdal frakta hit for å bli smelta. Åraksbø var den gongen nært knytt til grenda Frøysnes som ligg på andre sida av fjorden.

Landskapet ligger i overgangen mellom lavland og fjell, med gruvebyen Knaben øverst i Knabedalen, på 630 meter over havet. Knabeheia ligger 800–1000 moh. KULA-området strekker seg gjennom heiområdene nord og sør for Knaben. De opprinnelige gårdene på Knaben ligger fem kilometer vest for gruvebyen, mens stølene ligger på nordsiden. Gruvebyen og gruvene ble etablert på grunnlag av forekomsten av molybdenglans. Før malmen fra Knaben fikk industriell betydning mot slutten av 1800-tallet, drev bøndene en enklere form for utvinning av malm. Sporene etter denne virksomheten finnes spredt rundt i landskapet. Ved Grunnevassknuten ligger malmen synlig i dagen, og driften her krevde dermed ikke særlig ressurser. I 1730 kjøpte presten Mathias Poulsen i Bakke sogn det som den gang ble kalt blyerts fra Knabeheia, til bruk som skriveredskap. Det skal tidligere ha eksistert en oppfatning om at malmen inneholdt sølv, senere blyerts. Malmen i naturlig tilstand kunne uansett brukes til å skrive med, til ovnsfarge og til kjerrehjulsmøring. Den tidlige gruvedriften var en viktig bigeskjeft for bøndene i området. Sirdølen og entreprenøren Per Iversen Ousdal startet opp med det vi kan kalle moderne gruvedrift i 1885. Den tre kilometer lange veien fra gruvebyen og nord til gruven Knaben I var en ridevei opp Ørnehomsrinden, men i årene 1913–1915 ble det også bygd en kjerrevei. Begge veiene blir i dag brukt som turveier. Knaben I ble drevet periodevis fram til 1918, i tillegg til noe virksomhet rett før andre verdenskrig. Ved Kvina gruver, litt lenger nord, var det full drift i årene 1908–1919. Gruven var også i drift en siste periode i årene 1952–1955. Molybdenglans var ettertraktet og verdifullt under de to verdenskrigene, som tilsetningsmiddel i stålproduksjon for å tilvirke et sterkt, seigt og motstands dyktig stål. Under første verdenskrig ble alt som ble produsert solgt til engelskmennene, og det ble driftet flere gruver på heiene både nord og sør for Knaben II. Foruten Knaben I og Kvina gruver var det også utvinning av molybden i Sandtjødn, Ørnehommen, Litle Knaben, Roma, Benkehei, Hommen, Bragold og på Risnafeltet. Da første verdenskrig tok slutt, ble de fleste av disse gruvene nedlagt. Alle bygninger knyttet til drift og bosetning ved gruvene oppe i heia er borte, men i terrenget finnes skjerp, stoller, synker, tipper og grunnmurer. Den blågrå glinsende molybdenglansen ligger noen steder åpent i dagen. Flere av gruvene hadde egne kraftverk. Grunnmurer og stemmer (demninger) fra disse er bevart i terrenget. Dagens gruveby ble etablert i tilknytning til driften av den yngste gruven, Knaben II. I Knaben II var det full drift i hele perioden 1923–1973. Fra starten kom arbeiderne gjerne fra nærliggende bygder. Under andre verdenskrig tok okkupasjonsmakten direkte kontroll over gruvedriften og supplerte arbeidsstokken med russiske krigsfanger. To ganger ble Knaben bombet av allierte fly for å hindre produksjon av molybdenglans til den tyske krigsindustrien. Det ligger fortsatt bomberester flere steder i terrenget, og deler av en bombe står oppstilt foran gruvemuseet. Rundt Knaben II er det rester etter tyske skytterstillinger og grunnmurer etter tyskerbrakker. Etter andre verdenskrig var det vanskelig å rekruttere arbeidskraft lokalt og mange nordlendinger fikk nå jobb i gruvene. I denne perioden ble bedre boliger bygd ut og andre sosiale tiltak gjennomført. Den nedre delen av gruvebyen ble bygd opp med enkle typehus. Like før gruven ble nedlagt i 1973, kom ny fylkesvei og ny skole. Selve gruven består av et digert dagbrudd og flere stoller som går dypt inn i fjellet. Utenfor gruven står det karakteristiske vaskeriet med heishus og heistårn, som er blitt et symbol og et landemerke. Hele Litla Knabetjødn og halve Stora Knabetjødn ligger fylt av gruveslam, kalt Sanden. Knaben var et livskraftig samfunn, og i lange perioder lå folketallet på over 400 personer. Gruvebyen er i dag uten fastboende. I den gamle delen finnes flere karakteristiske bygninger, blant annet kontorbygget, landhandelen, Folkets hus, direktørboligen, kapellet og ungkarsbrakka. I kontorbygget er det etablert et gruvemuseum. Landhandelen er i drift med kundegrunnlag fra leirskole, turisme og en utstrakt fritidsbruk av hus og hytter.