Beskrivelse fra lokalitet:
Frå Per Fett: "1. Haug nå 15 m i tvm., 1-1 1/2 m høg, overdyrka, foten utjamna og utydeleg. Eit lite innhogg i N, elles urørd. Ligg 70 m N for kyrkja midt i trekanten mellom kaivegen og riksvegen."
Beskrivelse fra Enkeltminne:
Haugen er vel 12-15 meter i tverrmål, den er vel 1,5 meter høg. No har den ein flat stein liggande i toppen.
Steinring. Den er vel 5 meter i tverrmål, det er i dag ei rast med stein og overgrodd. Den er mest synleg i nordre kant. Skal vera øydelagt av tyskarane under krigen. Seinare er det bora ned eit fastpunkt i sentrum av ringen.
1-2 nygranska 1966 (Egil Bakka og Gro Mandt Larsen), oppmalt 1969. 1. Helleristing, kalt Fjøsnaneset I, på den første bergryggen SV for huset på neset. Granska 1923, 1932 (Johs. Bøe). Dei øvste figurane finst 25 m SSV for huset, vidare finst spreidde figurar 25 m søretter: Skip, ringar, fotsole. Bilete: Mandt 1972 pl. 5, 6a, 9a. 2. Helleristing, ein skipsfigur på ein annan bergrygg vestanfor, vel 25 m V for dei øvste figurane på 1, nær eit stup mot V. Granska 1956 (Egil Bakka). Bilete: Mandt 1972 pl. 8 a, 10 a. 3. Helleristing nedst på same bergryggen som 2, 30 m mot SO, ein god meter frå vegskjeringa. Her er to fotsolepar vel 2 m frå kvarandre. Granska 1956 (Egil Bakka). Bilete: Mandt 1972 pl. 8 b, 10 a. 4. Helleristing, kalt Fjøsnaneset II, på glatt svaberg 25-30 m V for 2, øvst til venstre på eit berg med stort vasssig utover. Granska 1924 (Haakon Shetelig), 1932 (Johs. Bøe). Seks skip, ring og ein del uvisst og uskjøneleg. Bilete: Mandt 1972 pl, 7, 9 b. 5. Helleristing ligg 12-15 m V for 3, eit par meter frå vegskjering. Granska 1966 (Egil Bakka, Gro Mandt Larsen). Her er eit fotsolepar. Bilete: Mandt 1972 pl. 6 b.
Lokaliteten ligg lengst aust ved Hellaugvatnet. Området har i nyare tid vore eit stølsområde for garden Vinja, og er framleis i dag nytta til beite. Gardsanlegget består av to hustufter, 21 røyser, ei åkerrein og ein mogleg rest av nok ei tuft. Ved lokaliteten si sørlege og austlege side går ein steingard som har omkrinsa den gamle innmarka. Steingarden fortset vestover langs Hellaugvatnet bort til eit område med 9 rydningsrøyser. Det er påvist ei røys utanfor muren, denne ligg sør for 90163. Tuft 1 vart utgraven 1929-32. Gjenstandsmateriale frå utgravinga samt tufta si utforming daterer denne til mellomalder. Lokaliteten vart overflateregistrert og nærare undersøkt i 2012. C14-dateringar frå tuft 2, samt frå ei åkerrein vest på lokaliteten gav dateringar frå merovingertid fram til seinmellomalder. Ein kan ikkje utelukke at nokre av rydningsrøysene er yngre, men basert på dokumentert førreformatorisk busetnad og dyrking er røysene tolka til å knytte seg til denne bruken av området.
Det er teke 8 prøvestikk på lokaliteten, 2 i tuft 2, 2 i tilknytning til sjakt i åkerrein, og 1 i ei rydningsrøys. Dei 3 øvrige stikka PS2, PS6 og PS 7 er teke på flata utanom strukturar. Det er påvist trekolhaldige dyrkingslag også i desse stikka. Lokaliteten har fått ny geometri etter undersøkinga i 2012 basert på synlege strukturar på overflata og påviste dyrkingslag i prøvestikk. PS2 ligg like aust for oppmuring som kan vere rest av ei mogleg tuft (90163-3). Lag 2 i PS2 er C14-datert til 810+/-30 BP, kal AD 1170-1270 (Beta-331293). Lag 3 i PS2 er C14-datert til 970+/-30 BP, kal AD 1020-1160 (Beta-331294). Lag 4 i PS2 er C14-datert til 1140+/-30 BP, kal AD 780-790/810-850/850-980 (Beta-332443). Lag 2 i PS7 er C14-datert til 1180+/-30 BP, kal AD 770-900 AD (Beta-331297). Lag 3 i PS7 er C14-datert til 1110+/-30 BP, kal AD 880-990 (Beta-331298).
Frå Per Fett: "Helleristingar på Helgaberg, ein rund knaus som reiser seg over den vide terrasseflata tett SO for gamletunet. Granska 1908 (Haakon Shetelig), 1967 (Gro Mandt Larsen). 1969 (G. M. L. og Egil Bakka) Ei mengd skålgroper, ti enkle ringar (dei ni sentrerte), fem sentrerte, konsentriske ringfigurar, åtte radierte ringar (dei tre er krossringar, ein fjerde er dobbelring med kross), div. U-forma figurar. Bilete: Shetelig 1908 a fig. s. 343 ff. Shetelig 1930 fig. s. 83. Petersen 1935 fig. 10. Nissen Fett 1968 fig. 17-18. Mandt 1972 pl. 14-15. Gjesdal 1976 fig. s. 326."
Frå Per Fett: "Bygdeborg på søraustre enden av Heio, 150-200 m SO for tunet. Der er bratt brotkant mot SV, SO og NO, flatt ovanpå. Enden på flata er 35-40 m brei og blir breiare vestover. Ein svær steinvoll, 36 m lang NO-SV, 6 m brei, 3/4-1 3/4 m høg, sperrar i rett linje tvers over flata, 16-24 m frå enden av Heio. Vollen er bygd av stein og jord som somme stader er kolblanda. Han er nå overgrodd med mose og gras. Vatn er ikkje innanfor området, men 30-40 m NV. Prøvegraving 1969 (Anne Zachariassen (Ågotnes)) på flata framanfor borga gav ikkje noko resultat. - Det tør vere borga som har gitt garden namn, for nokon markant stein er her ikkje."
Frå Per Fett: "Bygdeborg på Borgaråsen beint opp og vest for garden om lag 150 m o. h. Den søre del av toppen har vide, flate berg, området er ca. 125 m langt N-S og 25 m breitt, med stup i O, S og V, medan der er svær mur i N og NO og på veikare stader i O og SO. Muren er nedrasa, det ligg stein i opp til 5 m breidd. Nær stupet i V er ein vasspytt, mogleg ei oppkome. Kart: Ross 1883 pl. s. 41, Ross 1886 pl. 40. Det har vore køyrt noko stein frå murane, og då f. noko dei meinte var eit stykke av eit rusta sverd."
Haugen ligg att som ein rest lengst nord på terrassen. Haugen er i dag vel 10 meter i tverrmål,og vel 1 meter høg. Området er mykje overgrodd med gras og trevegetasjon. Sandtaket kom innpå haugen i 1916 og Shetelig gjorde då undersøking i deler av haug
Frå Per Fett: "Røysar på bakkane like O for vegen 100 m SO for tunet. Det er dyrka mellom dei så dei er skadde i kantane og stein er innpåkasta. 1. Røys ligg like nedanfor ein markeveg nær eigedomsskiftet. Nå 12 m i tvm., knapt 1 m høg, sterkt opprota og noko utkasta med sår i kantane. Tørr røys av jamn løftestein. 2. Røys 5 m V for 1, 7-8 m i tvm. 1 m høg, litt av kantane i O og V er borte, i S er det tatt stein, men ved kanten i SV er stein påkasta. 3. Røys ligg kring ein stor jordfast stein 6 m NNV for 2, 7 m O for vegen til gards. Steinen er om lag 2 x 3 m, 2 m høg, røysa rundt er 9 m tvm. med midten i søre kant av steinen. Røysa har tynn grastorv på. 4. Røys 3 m S for 2, noko uviss. 13 x 6 m NV-SO (opp-ned bakken), vel 1/2 m høg. Tørr røys med tynn torv på. 5. Røys 15 m S for 4, 17 x 10 m NV-SO, 1 1/2 m høg. Bygd av jamn løftestein med ein og annan stor iblant. Noko avskoren i kantane og steinen kasta oppå. 5 m av sørenden er ein dunge åker stein."
Frå Per Fett: "Røysar på Øvernesklubben, eit lite bergfullt nes høgare enn lendet innanfor. Her er flate sva med litt granskog og småbjørk. 1. Langrøys ligg lengst NO. 12 x 3 m N-S, litt utkasta. 2. Røys ligg 1 m S for 1, 4 m frå vatnet, knapt 6 m i tvm., rund og låg. Litt utkasta i midten, men snautt til botnen. 3. Røys ligg 4 m S for 2. 5 m låg og litt uryddig. 4. Røys utan regelrett form ligg nokre meter SV for 3 og litt høgare. Ho er om lag 6 m i tvm. I V er steinar lagde i rett linje som ein murkant NNV- SSO med utrasa stein utanfor."