Veiholmen er ein del av øygruppa Smøla i Smøla kommune. I regional delplan for kulturminne er Veiholmen framheva som eit kulturmiljø som utmerkar seg med eit tettbygd fiskevær beståande av trehus. Historisk sett har Veiholmen vore kjent som eit av dei større fiskeværa i ein nasjonal samanheng sør for Lofoten. Det er framleis fiske og akvakultur som er næringsbjelken på Veiholmen. Sjøhusmiljøet kalla «Været» er tettbygd og intim. Tranbrenneriet frå 1880- talet er i dag eit kulturelt fleirbrukshus med museal funksjon, kulturutøving og næringsliv.
Haugjegla fyr er eit vedtaksfreda fyr og fyrmiljø som ligg i seglingsleia nært Veiholmen. Det er eit ledfyr som er frå tidleg 1900-tal. Som kystmiljø er staden med fyr og losstasjon vurdert til å ha ein nasjonal verdi. Fyranlegget står fram som særmerkt, med bustadrom i sjølve fyrtårnet. Væreigarens tidlegare «herskapshus» heiter Sanden og var øya sitt hovudhus frå 1700-talet . Sanden er i dag ein del av regionmuseet Nordmøre museum. Sanden var ein handelsstad og ein embetsmannsgard. Den er regulert til bevaring med ein regional verneverdi. Historia knytt til væreigaren og Sanden omhandlar sjødrift, fiske og handel av ein mangfaldig karakter. I mellomkrigstida vart Statens Hamnevesen ein heilt sentral aktør for å sikre betre hamn på Veiholmen. Olsennaustet er eit tidlegare stornaust omgjort til selskapslokale. Treverket i naustet er delvis restaurert og delvis stammar treverk frå eldre bygnad i Verdal i Trøndelag. Ein embetseksamen i arkitekturhistorie frå tidleg på 1970-talet som omhandlar fiskenæring og trehusbebygginga på Veiholmen forteljar mykje om historisk byggeskikk og bruksområde av bygningane på Veiholmen.
Halkjelsvik tettstad er eit kulturmiljø som historisk staden har vore ein sentral handelsplass med eldre tettstadsutvikling. I regional delplan for kulturminne vert bygningsmiljøet beskrive som eit tett trehusmiljø i eit gamalt sentrumsområde som er regulert til bevaring.
Kulturmiljøet omfattar også kyrkjehistoriske minne frå før reformasjonen. Det var kyrkjestad der i tidsrom når landet var katolsk i tidleg mellomalder. Den første Voldskyrkja med tilhøyrande kyrkjestad vart bygd rett ved gardstunet på Halkjelsvik.
Arkeologiske funn og busettingssoga seier oss at det har vore aktivitet her i lang tid. Dei sikraste spora når det gjeld tidfesting av arkeologiske funn i området er frå jarnalderen.
Før administrasjonssenteret Volda vaks fram var Halkjelsvik ein viktig del av storgards og ættestruturen og difor samfunnsstrukturen som i laupet av ulike tidsaldrar utvikla seg frå garden Halkjelsvik og nokre andre større gardar i det som ein i dag kjenner som Volda sentrum. Snorre sin kongesoge nemner garden Halkjelsvik som ein kongsgard. Seinare vart dette vidareført som eit herresete gjennom mellomalderen.
På Sandshamn i Sande er det ein variert kulturhistorisk kontekst å ta omsyn til. Den regionale delplan for kulturminne i Møre og Romsdal trekk fram at ein har bevart kystkultur gjennom fiskevær- sjøbruksanlegg som er regulert til bevaring. Ein har og dokumentert eldre tettstadsutvikling over tid på Sandshamn. Nært det nedlagde steinbrotet på Sandshamn er det gjort arkeologiske funn datert til bronsealder- jarnalder i form av ein rest av ei gravrøys. Som tilfelle er mange stader i kystområda i Møre og Romsdal har det mest sannsynleg vore eit større gravrøysfelt på staden som grunna ulike bruksendringar ikkje eksisterer meir i dag. Det er og gjort fleire funn av økser frå steinalderen i Sande. I hovudsak er dette Sandshamn – type, som er funne i myr og på ei hylle på ein berghamar. Her er vernestatus uavklart.
Som kyrkjestad har ein dokumentasjon på at Sande har hatt kyrkjefunksjon sidan tidleg mellomalder. Tidlegare var det stavkyrkje med to tårn som vart riven. Dagens kyrkje er frå året 1880 med i all hovudsak tømmer frå kyrkja som vart stormskada og difor riven i 1874. Altertavla frå 1400-talet og ein messehakel frå same tidsperiode vert sett på som særleg verdfull av kyrkja sitt inventar.
Av andre sentrale delar av det eksisterande kulturmiljøet på Sandshamn kan her trekkast fram Fiskarheimen som hadde ein miljøskapande og samlande funksjon som forsamlingshus for fiskarar tilknytt Sandshamn og Sande. Opphaveleg stod denne fiskarheimen på ein annan stad. Som vanleg var i tidlegare tidsrom vart tømmerhus ofte flytta på. Fiskarheimen hadde ført si bygningshistorie på Folkestad i Volda, og vart seinare sett opp att på Flåvær i Herøy , men etter initiativ frå soknepresten i Sande stod fiskarheimen som forsamlingslokale til oppbyggeleg arbeid klar til bruk i Sandshamn frå 1910. Dette var det første forsamlingshuset i Sande kommune, og er det einaste i sitt slag i Møre og Romsdal som er bevart. Fiskarheimen er listeført som regionalt verneverdig. Forsamlingshuset vert framleis brukt som møtelokale.
Regional delplan for kulturminne vektlegg at Hellesylt som kulturmiljø omfattar at staden er ein handelsplass med preg av å vere ein eldre tettstad med trehusmiljø. Denne tettstadstrukturen gjekk frå sjøfronten og vestover i skråninga i retning kyrkja. Historiske foto viser at tettstaden Hellesylt alltid har nytta delar av elvedeltaet som byggegrunn for vidare tettstadvekst. Såleis er dei stadig større utfyllingane langs den opphavlege sjøfronten i søraustleg retning eit framhald av ein praksis som tettstaden har hatt frå starten av. Foto frå 1960-talet viser at utfyllinga på elvedeltaet skyt fart. Store flater vert etablerte i søraust for den opphavlegetettstaden som låg på den mest stabile delen av deltaet i nordvest inntil foten av Hellesyltfossen. Landvinninga etter 1960 går gradvis i retning av deltaet til Bygdeelva. Veglina Bygda er å rekne som eit spor etter den opphavlege sjøfronten Hellesylt hadde.
På Hellesylt i Stranda kommune er det registrert ei lang rekkje kulturminne som enkeltminne. Ein kan her nemne: dyrkingsspor – dyrkingsflate frå før romersk jarnalder som kan ha omhandla beitebruk. Moglegvis er dyrkingsflata nord for Bygdaelva i si tid svidd og rydda for å fremje ei ekstensiv dyrking i form av låg manuell arbeidsinnsats med tilsvarande låg avkastning av grøde frå jordarealet. Noko som var rett vanleg i tidleg jordbruksdrift utan mekanisk og teknisk basert arbeidsreiskap.
Ein del av den Throndjemske postvegen i hamneområdet på Hellesylt finn ein att i form av ein landingsvor i stein. Av verneverdige bygningar kan nemnast det vedtaksfreda sjøbadet frå sein mellomkrigstid. Nemnast bør og den eldre fastskulebygninga. Den vedtaksfreda Sunnylven kyrkjestad og Sunnylven kyrkje med tilhøyrande prestegard ligg fint til i tettstaden. Ein finn og eit bygdetun som er eit gardstun med mellom anna ein bygnad med intakt røykstove og bakaromn. Grand Hotel på Hellesylt har lange tradisjonar som overnattings og serveringsstad, og kan sjåast i samanheng med tidleg fjordturisme i regionen. Dette er eit av få bevarte trehotell i Møre og Romsdal fylke. Grand hotell vart bygd i tidsrommet 1903-1908. To tidlegare hotellbygningar vart nytta til oppbygginga.
I 1904 skjer det som endrer Ålesund, og gjør den til det vi kjenner den som i dag. Byen brenner en stormnatt i januar. Brannen tar til i et næringsbygg i Nedre Strandgate, og sprer seg raskt mot øst. Brannområdet omfattet sentrumsbebyggelser helt fram til Borgundveien. Etter denne dramatiske hendelsen ble Ålesund, gjennom en unik arbeidsinnsats av lokalbefolkning og tilreisende krefter, gjenoppbygget.
Eiendomsholdere dannet spesielle solidariske kredittforeninger, og byggekapital ble reist. Etter 4 år fremsto byen på ny, oppført i mur og gjennomgående preget av tidens arkitektur, jugendstilen. Byplanen som er benyttet bygger for en stor del på reguleringsgrunnlaget som kan ses i Krums kart av 1898. En teppeby med typisk høyde i 3 etasjer, hvor byarkitekturen er artikulert som variasjoner over et tema. Innganger, fond og hjørner er markert på hver sin individuelle måte, fasader varierer mellom forretningens ekstroverte uttrykk og boligens noe mer tilbaketrukne, og fargebruk og detaljer er rikt variert.
Den solide murbebyggelsen har motstått tidens tann gjennom årtier med vekst, tilbakegang, krig og byfornyelse. Store deler av Ålesund sentrum er per i dag omfattet av reguleringsplan med formål spesialområde bevaring. Planen ble stadfestet av Miljøverndepartementet 17. mars 2000. Byen er med i nettverk for byer preget av jugend – arkitektur, og det er opprettet et jugendstilsenter hvor det arbeides med formidling av kulturarven. Byens fysiske tilstand er god, men myndighetene opplever et press på utviklingssiden, spesielt med hensyn på detaljløsninger (for eksempel vedlikehold av vinduer), og større typer problematikk relatert til forretningsutvikling innenfor byens sentrumsstruktur.
Ålesunds sentrumsbebyggelse på begge sider av sundet består hovedsakelig av bebyggelse oppført etter brannen i 1904. Innenfor dette området består de nasjonale interessene i all hovedsak av bygningsmassen som ble oppført i årene etter brannen, i arkitektur representativ for denne tiden. Bebyggelsen er preget av arkitektur innenfor jugendstilens epoke. Gatenettet reflekterer et ønske om orden og system i form av rektangulære kvartaler, men tar likevel hensyn til områdets topografi. I tillegg reflekterer byplanen av 1904 til en viss grad gatenettet slik det fremsto før brannen.
Øvre Sunndal er eit landskap med høge fjell og bratte lier. Her er vide vidder og djupe juv, grusterrassar og breie dalar. Fire fossar stuper ned i Jenstadjuvet og renn saman i Åmotan. Kring Hælfjellet møtest fleire elvedalar. I dei artsrike dalføra ligg gardsbruk, beiteområde og setergrender. Nokre av gardsbruka er blant dei høgstliggande i fylket.
Dei første spor etter menneske i Øvre Sunndal finst ved Litlvatnet i torgrøvudalsbotnen. Her, om lag 1100 moh, er det funne restar etter ein buplass frå steinalderen. Buplassen har truleg vore i bruk i sommarhalvåret, i samband med jakt og fangst på reinsdyr. Vest for Hælfjellet, mellom Hafsås og Røymoen, ligg eit anlegg med om lag 20 jordgravne fangstgroper. Anlegget er blant dei største i fylket og sperrar av heile dalføret. Det er også funne fangstanlegg mellom Storvatnet og Fiskbuvatnet i Grødalen og i fjellområda omkring, både i form av bogesteller og dyregraver. Fangstanlegga er vanskelege å datere, men kan ha vore i bruk så tidleg som i steinalderen. Anlegga kan også ha vore nytta i fleire fasar. I fjellområda er det gjort funn av piler og andre gjenstandar både frå bronsealder, jarnalder og mellomalder. Det er likevel lite truleg at det finst nokon samanheng mellom dei førhistoriske fangstanlegga og den eldste gardsdrifta her. Nyare undersøkingar tyder på at bruka ikkje vart rydda før etter reformasjonen. Dermed kan vi rekne med at fangstfolka truleg ikkje har hatt permanent tilhald her. Frå nyare tid veit vi at det var samisk reindrift i fjellstroka kring Sunndalen. Ut frå funn av samiske tufter i nærliggjande område, kan det ha vore samisk nærvær også i Øvre Sunndal.
Kulturhistorisk sett er dette eit ungt jordbrukslandskap, i hovudsak rydda etter reformasjonen. Gardstuna, som ligg i eit brattlendt terreng mellom høge fjelltoppar og djupe elvedalar, dannar den høgastliggjande jordbruksbygda i Møre og Romsdal. Fleire gardar, som til dømes Svøu/Svisdal og Jenstad, har hatt samanhengande drift sidan 15/1600-talet. Kan hende også lenger tilbake, utan at vi har sikre kjelder for det. På desse gardane ligg gamle tømmerhus med austlandsk eller trøndersk preg, som viktige kulturminne. Også Grødalen har det vore jordbruk, seterdrift og slåttemark gjennom fleire hundre år. To kjende, faste busetnadar er Gjerdavangen og Tøftvangen..
Lengst sør i Grødalen hadde og bønder frå Sunndalen sine eigne teigar, der dei slo gras. I Grødalen finst det ei rekke spor etter seterbruk. På Vangan, som i dag er eit populært hytteområde, var det fleire gardar som hadde seter. Den siste var i drift til ut på 1970-talet. Den einaste setra i Øvre Sunndal som framleis vert driven, er Gammalsetra i Grøvudalen. Her er det mjølkekyr kvar sommar, og her vert smør kinna og ost ysta på tradisjonelt vis. I Grøvudalen kan det ha vore fastbuande allereie på 1600-talet.
Ved inngangen til 1800-talet auka busetjinga monaleg. Auken hadde samanheng med gruvedrifta som starta opp på denne tida. På austsida av elva, innafor Kåsen, vart det sett i gong utvinning av kopar. Fleire sjakter vart bora inn i fjellet, og koparen henta ut med handemakt. Eit stykke innafor Røymobekken finst spor etter denne drifta, som berre varte nokre få år. Her ligg restar av steinmurane etter den såkalla «gruvstøgu». Gruvstøgu skal ha vore ei etter måten stor steinbygning, der folk som arbeidde i gruva, budde. Nokre hustufter lenger inne i dalen stammar også frå tida med gruvedrift. I dette området finst der dessutan spor etter kleberbrot og tjøremiler. I fjellet mellom Geitådalen og Grøvudalen vart Glupen Grube sett i drift tidleg på 1820-talet. Glupen Grube dreiv fram kromitt, det viktigaste mineralet for å utvinne krom, frå fleire ulike brot. Vi finn spor etter denne drifta både i Glupen, Koppungen, Skarhøa og ved Raubergselva. I toppåret 1845 var heile 50 mann i arbeid ved dei ulike gruveanlegga. I tillegg gav malmkøyring, matlevering og andre tenester kjærkomne inntekter til bøndene i området. Arbeidet med å få frakta kromitt-malmen fram til utskiping nede ved fjorden, var samstundes svært krevjande, og gjorde at drifta lønte seg dårleg. Glupen Grube vart difor nedlagt kring 1850.
På slutten av 1800-talet blomstra Sunndalen som turistattraksjon. Engelskmenn kom til dalen og bygde eigne sommarhus. Den første var jakthytta «Alfheim», som vart sett opp i 1876. Alfheim vart bygd i ein skotsk høglands-stil. Britane kom seinare til å prege fleire bygningar i området, mellom anna vart sportsvillaen Vangshaugen i Grødalen og Villa Nyheim sett opp.
MERK: Dette kulturmiljøet består av to geometrier. Den største geometrien markerer buffersonen. UNESCO verdensarvområdet består av den minste geometrien.
Rjukan og Notodden var åsted for Norsk Hydros pionervirksomhet i norsk og internasjonal sammenheng innen utvikling av den elektrokjemiske industrien. Regionen forteller om industrieventyret der vannet blir gjort om til elektrisk kraft, og der kunstgjødsel ble produsert for en voksende befolkning i verden.
Rjukan og Notodden vitner om den samfunnsomveltningen som fant sted i den vestlige verden ved inngangen til 1900-tallet. Norges natur, som er rik på fossefall, var et konkurransefortrinn i arbeidet med å etablere den nye kraftkrevende industrien. Det å reise verdens største kraftstasjoner i avsidesliggende områder, var i seg selv en stor bragd. Utbyggingen av industri for hittil ukjente produkter var resultatet av vitenskapelige prestasjoner og entreprenørskap av internasjonale dimensjoner.
Rjukan-Notodden industriarv består ikke bare av imponerende kraftverk og industrianlegg. Den infrastrukturen som ble bygd opp rundt industrien, den sosiale boligbyggingen og velferdstiltakene i regi av selskapet Hydro, er også en viktig del av Rjukan-Notodden industriarv. Det er denne helheten som gjør verdensarvstedet spesielt.
Verdensarvstedet dekker nesten fire hundre kvadratkilometer, inkludert buffersonen. Området går fra Møsvatn på Hardangervidda ned til Heddalsvatnet, en strekning på over ni mil.
Verdensarvstedet består av fire ulike komponenter:
- Kraftproduksjonen. Dammer, tunneler, kraftlinjer og et utvalg kraftstasjoner fra Møsvatn til Notodden, der vannkraft ble omgjort til elektrisk kraft.
- Fabrikkområdene. Hydroparkene på Rjukan og Notodden, med bygningsmasse og maskiner, som lysbueovnene.
- Transportåren. Hele løpet for Tinnosbanen og Rjukanbanen, inkludert kaianlegg og to jernbaneferger fram til utskipningspunktet for kunstgjødsel på Notodden.
- Industrisamfunnet. Flere bydeler på Notodden, og Rjukan Hydro-by – en hel by bygd av Norsk Hydro, med boliger, institusjoner, næringsbygg, veier og parker.
MERK: Dette kulturmiljøet består av to geometrier. Den største geometrien markerer buffersonen. UNESCO verdensarvområdet består av den minste geometrien.
Rjukan og Notodden var åsted for Norsk Hydros pionervirksomhet i norsk og internasjonal sammenheng innen utvikling av den elektrokjemiske industrien. Regionen forteller om industrieventyret der vannet blir gjort om til elektrisk kraft, og der kunstgjødsel ble produsert for en voksende befolkning i verden.
Rjukan og Notodden vitner om den samfunnsomveltningen som fant sted i den vestlige verden ved inngangen til 1900-tallet. Norges natur, som er rik på fossefall, var et konkurransefortrinn i arbeidet med å etablere den nye kraftkrevende industrien. Det å reise verdens største kraftstasjoner i avsidesliggende områder, var i seg selv en stor bragd. Utbyggingen av industri for hittil ukjente produkter var resultatet av vitenskapelige prestasjoner og entreprenørskap av internasjonale dimensjoner.
Rjukan-Notodden industriarv består ikke bare av imponerende kraftverk og industrianlegg. Den infrastrukturen som ble bygd opp rundt industrien, den sosiale boligbyggingen og velferdstiltakene i regi av selskapet Hydro, er også en viktig del av Rjukan-Notodden industriarv. Det er denne helheten som gjør verdensarvstedet spesielt.
Verdensarvstedet dekker nesten fire hundre kvadratkilometer, inkludert buffersonen. Området går fra Møsvatn på Hardangervidda ned til Heddalsvatnet, en strekning på over ni mil.
Verdensarvstedet består av fire ulike komponenter:
- Kraftproduksjonen. Dammer, tunneler, kraftlinjer og et utvalg kraftstasjoner fra Møsvatn til Notodden, der vannkraft ble omgjort til elektrisk kraft.
- Fabrikkområdene. Hydroparkene på Rjukan og Notodden, med bygningsmasse og maskiner, som lysbueovnene.
- Transportåren. Hele løpet for Tinnosbanen og Rjukanbanen, inkludert kaianlegg og to jernbaneferger fram til utskipningspunktet for kunstgjødsel på Notodden.
- Industrisamfunnet. Flere bydeler på Notodden, og Rjukan Hydro-by – en hel by bygd av Norsk Hydro, med boliger, institusjoner, næringsbygg, veier og parker.
Vannkraften i Akerselva ble tidlig utnyttet. Den første kjente kornmølla ved elva lå ved Sandaker, og er nevnt allerede i 1341. Et kvernsted ved Vøien er nevnt i 1363 og mølle ved Foss i 1396. Elva var en vesentlig vannvei, kraftkilde og forutsetning for tømmerdriften og sagbrukene på 1600-tallet da byborgerne skapte seg formuer på grunnlag av skogsdrift, sagbruk og eksport av trelast. Da industrialiseringen skjøt fart fra 1840-tallet var den nye industrien primært myntet på mekanisk industri og tekstilindustri med vannhjul og turbiner som utnyttet elvas kraft.
Langs Akerselva er det både bolig- og industribebyggelse. Innenfor området finnes derfor ulike funksjonsbygninger med rot i dette, blant annet bestyrerboliger, gårdsbygninger, bygninger både for fremstilling og produksjon, verksteder, lagerhus, siloer, direktørbolig, arbeiderboliger, leiegårder og arbeiderbrakker. Bygningene spenner seg fra 1600-tallet og til i dag, med et bygningsmønster som følger elvens løp.
Store deler av den industrielle bebyggelsen er preget av monumentalarkitektur med teglflater, store vinduer, gjerne med romanske buer, og dekorative elementer som tannborder og takkegavler. Trehusbebyggelsen er ofte enetasjes hus med empire- og sveitserstildetaljer, beliggende skulder-i-skulder på små tomter.
Akerselva kulturmiljø fremstår som et helhetlig og intakt industriområde med nye funksjoner.
Arkitekt Kristen Rivertz (1862-1937) var sosialt engasjert og mente at arbeiderklassens bolignød ikke kunne løses ved å bygge store lukkede kvartaler som var standarden på begynnelsen av 1900-tallet. Han var imot «Egne hjem»-bevegelsen, og mente at hagebyer både var for arealkrevende og kostbare til å kunne løse tidens boligbehov, samtidig som han var opptatt av arbeidernes boforhold. Rivertz etablerte aksjeselskapet «Christiania Byggeselskap for Småboliger», som med støtte fra kommunen stod for byggingen av Det Rivertzke boligkomplekset.
Boligkomplekset stod ferdig i 1911 og viser et uttrykk for tidlige modernistiske idealer om desentralisert boligbygging for arbeiderne, med åpne plasser for lys og god bokvalitet. Leilighetene hadde kompakte, men funksjonelle løsninger.
De 15 lamellblokkene er organisert i fem parallelle rekker som er nord-sørgående og som gir mye sol både på fellesarealene og i hver enkelt leilighet (det er ett unntak; den øst-vestgående rekka langs Treschows gate som avgrenser området mot Gråbeinsletta). Hver rekke består av treetasjes leiegårder på høye kjellere. Tredje etasje er en full mansardtaksetasje, og annenhver rekke har høye gavler med tannborder og ulik vindusutforming. Fasadene er i pusset mur med nybarokke ornamenter ved vinduer og inngangspartier. Murpussens farger er rødt og grønt, og ornamenteringen i lys gul farge. Boligkomplekset er velholdt, og både bygningenes eksteriør og grøntarealene med stier og plener er lite endret i forhold til opprinnelig utførelse.