På 1800-talet kom dei første turistane til Noreg. Omlag samstundes byrja kunstnarane å reise i landet.
I 1875 kjem det eit stort skifte i turismen, då Thomas Cook arrangerte den første selskapsreisa langs Norskekysten. Heilt frå byrjinga var Sognefjorden av dei aller viktigaste reisemåla for turistskipa. Dåtida sitt romantiske natursyn heldt den vestlandske naturen med ville og bratte fjell, brear, tronge fjordar og høge fossefall for vakker og sjåverdig. Dei midte og indre delane av Sognefjorden var, og er, eit landskap som representerer alt dette.
Fjærlandsfjorden. Det karakteristiske smale neset var eit viktig mål for mange av turistane på 1800-talet, spesielt dei tyske. Dette kom av at forfattaren Esaias Tegnér i 1825 gav ut diktsyklusen Frithiofs saga som vart svært populær i Europa og spesielt i Tyskland. Forteljinga hadde store delar av handlinga si lagt til Vangsnes, der Vangsnes var heimen til Fridtjof. Mange av dei tyske turistane ville sjå heimstaden til Fridtjof og å passere Vangsnes var ein viktig del av reisa.
Keisar Wilhelm var svært oppteken av sagaene, det norrøne og ideen om at nordmenn var ein del av det felles germanske folket. Tegnér si Frithiof saga var eit verk han sette svært høgt og i 1911 gav han to skulpturar frå denne forteljinga til Noreg. Ein var av Fridtjof som vart plassert på Vangsnes og ein av kong Bele, far til Ingebjørg, som vart plassert i Balestrand. Skulpturane er plasserte slik at dei har visuell kontakt med kvarandre over fjorden. Statuen av Fridtjof vart plassert svært synleg på toppen av neset på Vangsnes og tett på to gravhaugar. Statuen av kong Bele er plassert tett på fjorden, godt synleg på toppen av den eine av Belehaugane.
I mellomalderen var Grip eige av biskopen i Nidaros. På 1700-talet var det kjøpmannsstanden i Kristiansund som rådde grunnen. Kulturmiljøet på Grip har for ettertida ein høg maritim referanseverdi.
I regional delplan for kulturminne er øya Grip framheva når det gjeld bygningsvern. Grip stavkyrkje er frå seinmiddelalder og er automatisk freda som nasjonalt viktig kulturminne. Stavkyrkja som er ei av tre stavkyrkjer i Møre og Romsdal vart reist i ein periode i mellomalderen med låg aktivitet knytt til bygging av nye kyrkjebygg. Grip har lange tradisjonar som fiskevær. Kulturmiljøet som omhandlar fiskerihistoria til øysamfunnet er vektlagt til å ha ein nasjonal verneverdi. Vernekriteria er basert på eit maritimt kulturmiljø. Staden er eit godt bevart fiskevær med eit tettbygd trehusmiljø.
Fiskeværet må sjåast i samanheng med at ein innanfor dei førmoderne fiskeria med åremakt og råsegl var avhengig av å ha kortast mogleg veg ti dei rikhaldige fiskefelta. Difor vart Grip i mellomalderen etablert som fiskevær. Utkomme av fiskeria og ei rekkje funksjonar knytt opp mot fiskeria var i historisk tid det sentrale innan livberging og inntekt hjå kystbefolkninga. Det vart mellom anna tørka klippfisk på bergarealet på øyane, og tilreisande sesongfiskarar vart innlosjert under skreifiskinga på seinvinter og vårparten.
I tillegg kan det nemnast at Grip har bevart stavkyrkje, losstasjon og fyrmiljø som inngår som viktige objekt i eit sjeldan verdfullt kulturmiljø knytt til historisk busetting, fiskeri og samferdsle under marginale tilhøve. I regional delplan for kulturminne vert og loshytte på øya og Grip fyr trekt fram som verneobjekt. Loshytta som er ein del av det historiske fyrmiljøet representerer eit samferdselsminne som er regulert til bevaring av regional verdi. Fyret er eit kystfyr frå siste del av 1800-talet. Det er vedtaksfreda av nasjonal verneverdi, og er eit av dei mest kjende fyra på Norskekysten. Øysamfunnet var eigen kommune fram til 1964. Fram til innlemminga i Kristiansund kommune var øygruppa landets minste kommune. Bebygginga på øygruppa er samla på Gripholmen. Grip vart fråflytta først på 1970-talet og i dag er tettstaden i havet viktig for fritidsbusetting og turisme.
Staden Surnadal og tettstaden Surnadalsøra som ikkje må forvekslast med den nyare sentrumsdelen som heiter Skei er prega av å ha eit særleg verdfullt trehusmiljø. I den regionale delplanen for kulturminne for Møre og Romsdal er det framheva at Surnadalsøra har hatt ein historisk funksjon som handelsstad og strandstad med eit trehusmiljø som er regulert til bevaring. Ein vedteken reguleringsplan skal sikre øra etter prinsipp om antikvarisk og historisk bygningsvern. Plan og bygningslova sett i høve til ivaretaking av det eldre bygningsmiljøet står sentralt. Det lokale «Øyrafondet» er eit godt lokalt initiativ for å sikre vernemidlar til bevaring av bygningar for private huseigarar. Det er bygnadar frå to tidsperiodar.
Den byhusliknande bebygninga på strandstaden «Øra» skiljer seg markant frå hus og driftsbygningane i jordbrukskommunen Surnadal elles. Den eldre trehusbebygginga på Øyra er løfta fram i regional delplan hjå seksjon for kulturarv i fylket som viktig å ta vare på. Trehusa sin bygnadsstruktur og innretting ut mot gateplan i eit fortetta og smalt bygdesentrum må trekkast fram som relativt sjeldan for regionen
Eit sentralt trekk når det kjem til rådande historisk byggestil er Bandbebygging med ei markant byfortetting. Husa er bygd skulder mot skulder på båe sidane av gatearealet i ei langsgåande rekke. Det er smalt mellom brygger i sjøkanten og fortetting av rekker av trehus. Ein del av dei eldre husa pregast av panelt tømmer av byhusliknande karakter, medan andre bygningane er fasadeprega næringsbygg som vender ut mot gateplan. Bygningshistorisk er øyra sine rekkjer av eldre trehus eit sjeldan fint døme på bygningshistorisk referanseverdi.
Som handelsstad har Surnadalsøra sin rolle minka betrakteleg samanlikna med handelsnæringane som sterkt prega øyra seint på 1800-talet. Som mange andre stader kor bebygging har vorte brannherja (stor brann i 1938) er Surnadalsøra prega av eit tap av kulturminne i form av trehus, trebrygger og pittoresk utforma koloniliknande hagar som kom vekk. Det store fleirtalet av innbyggjarane tapte heim og arbeidsstad som ein konsekvens av brannen.
Trehusmiljøet som står att i dag har høg referanseverdi i høve ein representativ originalitet på ein tettstad som tidlegare hadde funksjon som bygdeby. Bygningane representerer sin absolutte eigenverdi, samstundes som at dei fell innanfor forståinga av eit større kulturmiljø som skapar ein høg representativ verneverdi kollektivt sett. Eit døme på eit verdfullt bygg kan vere» Raudlåna» eller «Gammallåna» som er eit vedtaksfreda bygg frå 1700-talet.
Utover det særprega trehusmiljøet på Øyra kan og nokre andre kulturminnekategoriar løftast fram. Dei arkeologiske funna må seiast å vere mangfaldige. Det er mange funn som syner til tidleg jorddyrking og fleire gravminne. Ein har og ein relativt høg grad av teknisk – industrielle kulturminne. Her kan nemnast Aasbøsmia som er ei nedlagt smie og tidleg kraftstasjon som leverte ljosstraum til øra frå 1916 av. I den første driftsperioden bygde ein ut Løftabekken og dreiv maskiner i eigen verkstad ved å nytte seg av turbindrift.
Den regionale delplanen for kulturminne omtalar Futsetra som eit kulturmiljø som er danna av eit særprega gardsmiljø som er eit landbruksminne. Ein vektlegg at landbruksmiljøet har ein regional verneverdi. Kulturmiljøet vert og vektlagt til å ha eit godt bevart kulturlandskap som vert vektlagt som verdfullt. Kulturminneverdiar som trekkast fram er eit gardstun som landbruksminne. På Futsetra har det vore høg aktivitet i steinalderen etter arkeologiske funn å døme. Ifølgje bygdeboka for Bremsnes har staden vore brukt som seter i fleire tidsrom, men meir permanent busetting basert på gardsdrift har og prega bruken historisk. Futsetra står fram som eit mangfaldig kulturlandskap med ei rekke ibuande kvalitetar som omhandlar historisk og nyare landbruksdrift med tilhøyrande historiske spor etter tradisjonelle arbeidsprosessar som pregar langvarig bruk av eit kulturlandskap.
Regional delplan for kulturminne for Møre og Romsdal vektlegg at Nauste har hatt ein historisk funksjon som handelsplass som bær preg av å vere ein typisk strandstad med eit eldre og tettbygd trehusmiljø. Frå 1800- talet var Nauste eit dynamisk handels og ferdselssentrum i Eresfjorden i Nesset kommune. På Nauste var det frå 1850-talet dampskipskai. I ei tidleg fase av turisme i Romsdalsregionen var Nauste stoppestad for laksefiskarar i Eira og for fjellklatrarar og reinsdyrjegarar som søkte seg til dei nærliggande fjellområda i Eresfjord, Vistdalen og Eikesdalen. Indre delar av Romsdalsregionen var attraktive stader for meir eller mindre pengesterke turistar som verdsette mektig natur og pittoreske landskap framfor den industrielle revolusjon på kontinentet.
Nauste som handels og strandstad fekk etter kvart etablert eit variert næringsliv med posthus, landhandlar og bakeri. Næringsgreinene på staden hang nøye saman med auka etterspurnad etter tenester innan ytingar som : samferdsle, handverk og ulike tenesteytande næringar. Trehusmiljøet på Nauste utgjer utover kvart hus sin eigenverdi ei fin estetisk ramme i ein samla forstand. Trehusmiljøet er framleis eit bærande element i dette kulturmiljøet.
Veiholmen er ein del av øygruppa Smøla i Smøla kommune. I regional delplan for kulturminne er Veiholmen framheva som eit kulturmiljø som utmerkar seg med eit tettbygd fiskevær beståande av trehus. Historisk sett har Veiholmen vore kjent som eit av dei større fiskeværa i ein nasjonal samanheng sør for Lofoten. Det er framleis fiske og akvakultur som er næringsbjelken på Veiholmen. Sjøhusmiljøet kalla «Været» er tettbygd og intim. Tranbrenneriet frå 1880- talet er i dag eit kulturelt fleirbrukshus med museal funksjon, kulturutøving og næringsliv.
Haugjegla fyr er eit vedtaksfreda fyr og fyrmiljø som ligg i seglingsleia nært Veiholmen. Det er eit ledfyr som er frå tidleg 1900-tal. Som kystmiljø er staden med fyr og losstasjon vurdert til å ha ein nasjonal verdi. Fyranlegget står fram som særmerkt, med bustadrom i sjølve fyrtårnet. Væreigarens tidlegare «herskapshus» heiter Sanden og var øya sitt hovudhus frå 1700-talet . Sanden er i dag ein del av regionmuseet Nordmøre museum. Sanden var ein handelsstad og ein embetsmannsgard. Den er regulert til bevaring med ein regional verneverdi. Historia knytt til væreigaren og Sanden omhandlar sjødrift, fiske og handel av ein mangfaldig karakter. I mellomkrigstida vart Statens Hamnevesen ein heilt sentral aktør for å sikre betre hamn på Veiholmen. Olsennaustet er eit tidlegare stornaust omgjort til selskapslokale. Treverket i naustet er delvis restaurert og delvis stammar treverk frå eldre bygnad i Verdal i Trøndelag. Ein embetseksamen i arkitekturhistorie frå tidleg på 1970-talet som omhandlar fiskenæring og trehusbebygginga på Veiholmen forteljar mykje om historisk byggeskikk og bruksområde av bygningane på Veiholmen.
Halkjelsvik tettstad er eit kulturmiljø som historisk staden har vore ein sentral handelsplass med eldre tettstadsutvikling. I regional delplan for kulturminne vert bygningsmiljøet beskrive som eit tett trehusmiljø i eit gamalt sentrumsområde som er regulert til bevaring.
Kulturmiljøet omfattar også kyrkjehistoriske minne frå før reformasjonen. Det var kyrkjestad der i tidsrom når landet var katolsk i tidleg mellomalder. Den første Voldskyrkja med tilhøyrande kyrkjestad vart bygd rett ved gardstunet på Halkjelsvik.
Arkeologiske funn og busettingssoga seier oss at det har vore aktivitet her i lang tid. Dei sikraste spora når det gjeld tidfesting av arkeologiske funn i området er frå jarnalderen.
Før administrasjonssenteret Volda vaks fram var Halkjelsvik ein viktig del av storgards og ættestruturen og difor samfunnsstrukturen som i laupet av ulike tidsaldrar utvikla seg frå garden Halkjelsvik og nokre andre større gardar i det som ein i dag kjenner som Volda sentrum. Snorre sin kongesoge nemner garden Halkjelsvik som ein kongsgard. Seinare vart dette vidareført som eit herresete gjennom mellomalderen.
På Sandshamn i Sande er det ein variert kulturhistorisk kontekst å ta omsyn til. Den regionale delplan for kulturminne i Møre og Romsdal trekk fram at ein har bevart kystkultur gjennom fiskevær- sjøbruksanlegg som er regulert til bevaring. Ein har og dokumentert eldre tettstadsutvikling over tid på Sandshamn. Nært det nedlagde steinbrotet på Sandshamn er det gjort arkeologiske funn datert til bronsealder- jarnalder i form av ein rest av ei gravrøys. Som tilfelle er mange stader i kystområda i Møre og Romsdal har det mest sannsynleg vore eit større gravrøysfelt på staden som grunna ulike bruksendringar ikkje eksisterer meir i dag. Det er og gjort fleire funn av økser frå steinalderen i Sande. I hovudsak er dette Sandshamn – type, som er funne i myr og på ei hylle på ein berghamar. Her er vernestatus uavklart.
Som kyrkjestad har ein dokumentasjon på at Sande har hatt kyrkjefunksjon sidan tidleg mellomalder. Tidlegare var det stavkyrkje med to tårn som vart riven. Dagens kyrkje er frå året 1880 med i all hovudsak tømmer frå kyrkja som vart stormskada og difor riven i 1874. Altertavla frå 1400-talet og ein messehakel frå same tidsperiode vert sett på som særleg verdfull av kyrkja sitt inventar.
Av andre sentrale delar av det eksisterande kulturmiljøet på Sandshamn kan her trekkast fram Fiskarheimen som hadde ein miljøskapande og samlande funksjon som forsamlingshus for fiskarar tilknytt Sandshamn og Sande. Opphaveleg stod denne fiskarheimen på ein annan stad. Som vanleg var i tidlegare tidsrom vart tømmerhus ofte flytta på. Fiskarheimen hadde ført si bygningshistorie på Folkestad i Volda, og vart seinare sett opp att på Flåvær i Herøy , men etter initiativ frå soknepresten i Sande stod fiskarheimen som forsamlingslokale til oppbyggeleg arbeid klar til bruk i Sandshamn frå 1910. Dette var det første forsamlingshuset i Sande kommune, og er det einaste i sitt slag i Møre og Romsdal som er bevart. Fiskarheimen er listeført som regionalt verneverdig. Forsamlingshuset vert framleis brukt som møtelokale.
Regional delplan for kulturminne vektlegg at Hellesylt som kulturmiljø omfattar at staden er ein handelsplass med preg av å vere ein eldre tettstad med trehusmiljø. Denne tettstadstrukturen gjekk frå sjøfronten og vestover i skråninga i retning kyrkja. Historiske foto viser at tettstaden Hellesylt alltid har nytta delar av elvedeltaet som byggegrunn for vidare tettstadvekst. Såleis er dei stadig større utfyllingane langs den opphavlege sjøfronten i søraustleg retning eit framhald av ein praksis som tettstaden har hatt frå starten av. Foto frå 1960-talet viser at utfyllinga på elvedeltaet skyt fart. Store flater vert etablerte i søraust for den opphavlegetettstaden som låg på den mest stabile delen av deltaet i nordvest inntil foten av Hellesyltfossen. Landvinninga etter 1960 går gradvis i retning av deltaet til Bygdeelva. Veglina Bygda er å rekne som eit spor etter den opphavlege sjøfronten Hellesylt hadde.
På Hellesylt i Stranda kommune er det registrert ei lang rekkje kulturminne som enkeltminne. Ein kan her nemne: dyrkingsspor – dyrkingsflate frå før romersk jarnalder som kan ha omhandla beitebruk. Moglegvis er dyrkingsflata nord for Bygdaelva i si tid svidd og rydda for å fremje ei ekstensiv dyrking i form av låg manuell arbeidsinnsats med tilsvarande låg avkastning av grøde frå jordarealet. Noko som var rett vanleg i tidleg jordbruksdrift utan mekanisk og teknisk basert arbeidsreiskap.
Ein del av den Throndjemske postvegen i hamneområdet på Hellesylt finn ein att i form av ein landingsvor i stein. Av verneverdige bygningar kan nemnast det vedtaksfreda sjøbadet frå sein mellomkrigstid. Nemnast bør og den eldre fastskulebygninga. Den vedtaksfreda Sunnylven kyrkjestad og Sunnylven kyrkje med tilhøyrande prestegard ligg fint til i tettstaden. Ein finn og eit bygdetun som er eit gardstun med mellom anna ein bygnad med intakt røykstove og bakaromn. Grand Hotel på Hellesylt har lange tradisjonar som overnattings og serveringsstad, og kan sjåast i samanheng med tidleg fjordturisme i regionen. Dette er eit av få bevarte trehotell i Møre og Romsdal fylke. Grand hotell vart bygd i tidsrommet 1903-1908. To tidlegare hotellbygningar vart nytta til oppbygginga.
I regional delplan for kulturminne vert Ulla kulturmiljø nemnt som eit fiskevær – sjøbruksanlegg med stor historisk viktigheit i fylket. Ein sett vernekategorien til å vere av nasjonal karakter. På Ullaområdet har ei gjort ei rekkje arkeologiske funn. Det kan nemnast: Stolpehol, kokegroper, eldstad og staurspor. Det er og registrert fem gravrøyser, men desse er ikkje synlege på overflata av terrenget. Gravminna er datert til bronsealder- jarnalder. På Ullaholmen er det langt tydelegare gravrøysfelt. Dei framstår som opna via eit krater i sentrum av røysene. Mest sannsynleg har ein nytta stein frå gravminna til byggjing av sommarfjøs og steingardar. Dei er datert til jarnalder. Automatisk freda. Ei skipsrenne frå 1880-talet som vart oppmudra som eit tiltak for tryggare segling for sjøfarande er eit marinarkeologisk kulturminne knytt til leia ved Ullaholmen.
Ulla fyrstasjon og losstasjon som vart bygd i 1874 er vedtaksfreda. Fyrstasjonen ligg på Kvernholmen ved Haramsøya. Her er det og freding etter lova om naturvern. Fyrstasjonen var først eit mindre fiskefyr som seinare vart oppgradert. I 19944 vart fyrstasjonen bomba i krigshandlingar og det medførde stor skadeverknad. Fyret og fyrvaktarbustaden brann ned, men vart bygd opp att i 1950. Øvrige bygg på fyrstasjonen unngjekk skadeverknad under bombinga.
Ullahammeren handelsanlegg er ein reguleringsbevart handelsstad som inngår i kulturmiljøet på Ulla. Her finn ein bygningar som sjøhus og bustader. Naustrekkja på Ulla er av ein omfattande karakter og fleire av nausta er større grindbygde naust. Desse nausta er verna etter Plan og bygningslova og regulert til bevaring.
Kulturlandskapsverdiane via bruksspor må og trekkast fram for området Ulla. Ved foten av fjellet Ullahornet finn ein tufter som mest sannsynleg eig opphav i seterdrift av eldre dato. Gardssamfunnet på Ulla var tidlegare samla etter ei garddeling på 1760-talet som gardsbruk i ein tunstruktur. Det kan ha vore opp mot 80 teigar tilhøyrande kvart bruk. Frå 1880 vart det kompliserte teigstrukturen avslutta, og kvar gard fekk samla teigar i samanheng med heimebøen til det enkelte gardsbruket. Tuftene hadde mest sannsynleg ein funksjon som utmarksløer til oppbevaring av dyrefor som ein hausta under utmarksslått. Tidsperiode for bruk ca.1880-1910. Murane er framleis godt synlege. Det er eit torvuttak i nærområdet til tuftene. Desse spora etter førmoderne jordbruksdrift saknar formalisert vern.