Kring Romsdalsfjordbassenget finn vi eit karakteristisk strandflatelandskap. Området egnar seg vel for jordbruk, og gardstun og åkrar ligg på sørvendte, solrike og sjølvdrenerte moreneavsetningar langs fjorden. Jordbæra er blant dei vokstrane som trivst godt her. Sekken er den høgste øya i Romsdalsfjordbassenget med store område av øya dekt av skog. Veøya og Hjertøya har ikkje fastbuande. Til skilnad frå dei fleste andre fjordløpa i Møre og Romsdal, er Romsdalsfjordbassenget ope i mange retningar. Fleire fjordarmar møtest her, noko som gir området ei strategisk plassering både i høve til kystleia i vest og til farleia vidare austover. For å unngå den vêrharde Hustadvika, var det i tidlegare tider ikkje uvanleg at båtar på veg nordover sigla Langfjorden inn til Eidsvågen. Der vart dei tekne på land, og dregne vidare langs kavlvegen over Tiltereidet. Rike gravminne som ligg i strandhellinga ned mot sjøen, peikar mot at Nesjestranda og Bolsøya kan ha vore del av eit større maktlandskap. På Bolsøya er Trollpila, ein av dei høgste bautasteinane i Noreg, eit viktig landemerke. På øya finst spor etter busetjing og aktivitet frå jarnalder og mellomalder; med mellom anna gravminne, leidangsnaust, sølvfunn og mellomalderkyrkjestad. På Nesjestranda er det også gjort fleire rike gravfunn. Både Sekken og Veøya er nemnde i sagalitteraturen. Under eit sjøslag ved Sekken i 1162, skal Håkon Herdebrei ha blitt drepen av Erling Skakke. Datering av fossil åkermark kan tyde på jordbruk på Veøya allereie i yngre steinalder. På øya finst også fleire kulturminne frå førhistorisk tid, mellom anna gravminne frå bronsealder/jarnalder. Namnet «Veøy» tyder «den heilage øya», noko som kan indikere at her allereie i førkristen tid har vore ein kultstad. Funn av kristne graver frå 900-talet, som skal vere blant dei eldste som er påvist i landet, tyder
på at øya då var eit religiøst senter. Her er også funne spor etter kyrkjer. Veøy gamle kyrkje, Peterskyrkja, vart sett opp i siste halvdelen av 1100-talet. I høgmellomalderen hadde Veøya si blømingstid som kjøpstad og som administrativt sentrum for Romsdal; ein av berre 14 slike «kaupstadar» som fanst i landet. 300–400 innbyggjarar skal ha budd her på det meste, sjølv om talet er noko usikkert. Sentral plassering i fjordsystemet og gunstige hamnetilhøve bidrog til oppkomsten av kjøpstaden. Under nedgangstidene etter Svartedauden tapte Veøya sin betydning som kjøpstad. Øya heldt likevel fram med å vere eit administrativt og religiøst sentrum for Romsdal også i hundreåra som følgde. Fram til 1632 vart fylkestinget halde på Veøya. Etter den tid var det berre prestefamilien og dei som hadde
arbeid ved kyrkja som var bufaste på øya. Peterskyrkja fungerte som hovudkyrkje i Veøy prestegjeld fram til 1907. Prestegarden og delar av øya var i privat eige frå 1905 og fram til 1990, då Romsdalsmuseet fekk eigedomen som testamentarisk gåve. Veøy kyrkje og prestegard er freda. Veøya inngår også som ein del av kystpilegrimsleia til Trondheim. Moldeholmane er skogkledde med lynghei, strender og lune viker. På den mest kjente av dei, Hjertøya, låg det ein husmannsplass under Moldegård. Plassen blei seinare nytta som skogvaktarbustad og oppsynsbustad. Kring 1950 etablerte Romsdalsmuseet eit fiskerimuseum her. Fiskerimuseet er bygd opp som eit lite fiskevær, med tranbrenneri, rorbuer, mekanisk verkstad og bustadhus. Ei særleg soge er knytt til steinhytta på Hjertøya, som den tyske modernistiske multikunstnaren Kurt Schwitters leigde i åra frå 1932 til 1939. Schwitters livnærte seg med å måle landskapsbilete og portrett, samstundes som han arbeidde med kollasjar, materialbilete og skulpturar.
Litldalen er eit dalføre som strekker seg frå Tredalen i nord og om lag sju kilometer sørover. Litldalselva renn gjennom dalen og ut i Sunndalsfjorden. Morenejord dannar terrassar i dalbotnen, og jorda vert rekna som lettdriven. Den øvste delen av Litldalen er trong, omgitt av høge, bratte fjell. I den nedste, nordlege delen flatar terrenget ut, og her er det busetjing og gardsdrift. Litldalselva renn gjennom Litldalen og ut i Sunndalsfjorden. Frå dalbotnen går der veg opp til Auraanlegga og vidare over fjellet og ned i Eikesdalen. Fjellandskapet sør for Litldalen har til alle tider vore nytta til jakt og til fangst, ikkje minst av reinsdyr. Her ligg det ei rekke fangstminne, frå ulike tidsperiodar.
Gjennom dei siste hundre åra har det vore gjort omfattande inngrep i dette landskapet. Auravassdraget er bygd ut for å produsere vasskraft, og femner om Aursjøen, Torbuvatnet, Sandvatnet, Langvatnet, Osvatnet, Reinsvatnet, Hallarvatnet, Litlvatnet og Dalavatnet. Desse vatna er delvis demde opp. I 1906 vart fallrettar knytt til Auravassdraget kjøpt opp av eit privat selskap. Føremålet var å utnytte vasskrafta til industrireising. Etter å ha fått konsesjon i 1913, konsentrerte selskapet seg om utbygging av Litldalselva. Under første verdskrigen vart det gjort fleire investeringar i området. Mellom anna vart det lagt ei jernbaneline, Aurabanen, frå kaia på Sunndalsøra og fram til anleggsområdet. Aurabanen var 26 km lang, og inkluderte ein jernbaneheis frå Dalaråa og 750 meter opp i fjellet. Ved Dalavatnet vart det bygd ein provisorisk kraftstasjon, og store areal vart sprengde ut, mellom anna til fordelingsbasseng og røyrgate. Gjennom det meste av mellomkrigstida vart arbeidet ved Aura-anlegget liggjande nede. I byrjinga av andre verdskrigen tok eit tysk selskap over anlegget. Selskapet hadde planar om å utvikle aluminiumsindustri i Noreg. Fram til 1942, då utbygginga stoppa opp, sette denne verksemda tydelege spor etter seg: Her vart bygd vegar, sett opp brakker, montert taubane og støypt ferdig tomt til kraftstasjonen, Dalen 3.
Etter krigen vart industrireising eit politisk satsingsområde. Samstundes var det stor mangel på elektrisk kraft, ikkje minst i Midt-Noreg. Hausten 1946 løyvde Stortinget difor midlar til vidare utbygging av Auravassdraget. Og allereie same vinteren var 500 mann på plass på anlegget. Arbeidarane bygde brakker, monterte straumliner og forlenga jernbanen. Bygging av damanlegga ved Osbu og Holbu vart også sett i gang. Aura-utbygginga var blant dei aller største kraftutbyggingane i landet. I 1953 stod Aura kraftverk klar til produksjon. Kraftverket består av to stasjonar, Aura, som ligg nedst nede i dalen, og Osbu. Osbu-stasjonen ligg ved Holbuvatnet, og kom i drift i 1958. Aursjøen er hovudmagasin for begge stasjonane. Ein sommaropen køyreveg, Aursjøvegen, går gjennom Litldalen, over fjellet og ned til Eikesdalen. Vegen vart bygd i fleire etappar. Den første strekninga, fram til Aursjøen, kom på 1950-talet, i samband med kraftutbygginga i området. Forlenginga fram til Eikesdalen kom i 1962. Forlenginga vart gjort i samband med det såkalla «takrenneprosjektet»; der vegutbygginga delvis var ein kompensasjon for at vatnet frå Aura-vassdraget vart overført til Sunndalsøra, og ikkje til Eikesdalen. I samband med opprusting av Aura kraftverk i 2006, vart Reinsvatnet delvis tappa ned. Langs breidda av vatnet vart det sett i gang arkeologiske undersøkingar som avdekte pilspissar, knivar, skraparar og mengdevis med avslag. Kolprøvar syner ei datering frå mellom 8900 og 8430 f. Kr. Lokaliteten ved Reinsvatnet er dermed den eldste fangstlokaliteten i Midt-Noreg, og blant dei eldste i landet.
I 2009 vart det gjort nye utgravingar kring Reinsvatnet. I alt om lag 3 000 avslag, restar etter reiskapar og anna flintmateriale, vart funne. Samanlikna med funnmengd og reiskapskategoriar frå buplassar ved kysten, er dette materialet av avgrensa karakter. Det tyder på at menneska har hatt tilhald her berre i kortare periodar, og at dei først og fremst var jegerar. Det ser også ut til at dei skifta buplass frå sesong til sesong, kan hende frå år til år.
Romsdalen startar ved tettstadane Veblungsnes og Åndalsnes, der elva Rauma renn ut i Romsdalsfjorden. Frå fjorden er dalføret relativt ope og slakt. Vidare austover vert det trongare, med høge, stupbratte fjellveggar på kvar side, og der Raumaelva dominerer dalbotnen. Framover dalen mot Verma vert dalføret brattare og meir ulendt, medan fjellrekkene flatar ut. Klimaet i Romsdalen er godt eigna for jordbruk. Her er nok av både nedbør og varme for å få fram rike avlingar. Dei nedste delane av dalen er blant dei beste kornområda i heile fylket. Samstundes syner pollenanalysar at her alt frå bronsealderen av har vore god variasjon mellom åkerbruk og husdyrhald. Jordbruksbusetnaden i Romsdalen går tilbake til slutten av ynge steinalder, og frå om lag same periode finst spor etter opphald i mange av hellerane langs Raumaelva. Her er mellom anna funne fiskekrokar av bein. Arkeologiske undersøkingar viser at busetnaden langsetter dalen var ganske omfattande i bronsealderen, og at dalbotnen ofte har vore råka av ras og flaum. Dei øvste gardane vart truleg ikkje rydda før i jarnalderen. Byggeskikken i Romsdalen syner påverknad frå både aust og vest. På gardshusa øvst i dalen er påverknaden austfrå tydeleg. Dei lafta, tjøresmurde tømmerveggane liknar på dei vi finn i Gudbrandsdalen. Også når det gjeld takkonstruksjon og takvinkel er likskapen tydeleg. Nedover i dalen endrar dette seg. Eit fuktigare klima pregar også byggeskikken her, med til dømes bruk av kledning på tømmerveggane. I dag ligg gardstuna spreidde, og kvar for seg. Tidlegare var tunskipnaden annleis, med klyngetun og rekketun. Rekketunet var vanleg i dei indre delane av Romsdal. Som namnet seier låg bygningane her i rekker, innhusa for seg og uthusa for seg, og ofte med bygdevegen imellom. Gardstunet på Ner-Hole er døme på eit slikt rekketun. Romsdalen har til alle tider vore nytta som ferdsleveg mellom fjord og innland. Dalføret var saltveg for bøndene i Gudbrandsdalen, ferdsleveg til kaupangen på Veøy og, etter kvart, til marknadsplassane i dalen. Men sjølv om mykje av dalføret er rimeleg flatlendt, har det likevel ikkje alltid vore enkelt å ta seg fram her. For å unngå breie elveløp, strie stryk og djupe kulpar, gjekk vegen ofte heilt inne langs foten av fjellveggane. Ferdafolk vart difor gåande i stendig fare for skred og steinsprang. Frå slutten av romartida og framover finst rike gravfunn, særleg i dei nedre delane av Romsdalen, og vi finn ein svært høg konsentrasjon av slike funn frå vikingtida. Romsdalsmarknaden på Devoll er kjent frå 1500-talet, men bytehandelen her går nok mykje lenger attende i tid. Romsdalsmarknaden var i fleire hundre år ein sentral møtestad for dalefolk, fjordfolk og øyfolk. I 1820 vart marknaden flytta til Veblungsnes, nede ved fjorden. I tillegg til å vere marknadsplass, vart Veblungsnes utover på 1800-talet og eit viktig knutepunkt for trafikken mellom aust og vest. I Romsdalen finst spor etter minst fire generasjonar med veganlegg, frå mellomalderen og fram til i dag. I 1869 vart det bygd ny køyreveg frå Lesja og fram til fjorden. Vegutbygginga fekk fleire følgjer for Romsdalen. I tillegg til auka trafikkmengd, gjorde ho også sitt til at den gryande turistnæringa for alvor fekk auga opp for dette storfelte området. Det ble bygd fleire skysstasjonar fram til 1900-talet. Fornemme bygningar står framleis att etter denne perioden, til døme Horgheim og Flatmark. Gjennom siste halvdel av 1800-talet vart det difor ein kraftig vekst i talet på utanlandske turistar som vitja Romsdalen. I tillegg til naturopplevinga, var det først og fremst det rike laksefisket i Raumaelva som lokka. Fleire losjihus vart bygde, og her vart tilreisande gjerne buande både dagar og veker i strekk. Den 24. november 1924 vart ein merkedag for Romsdalen, og for heile Møre og Romsdal. Etter 20 år med anleggsdrift, vart Raumabanen, jernbanestrekninga mellom Åndalsnes og Dombås, opna. Som endestasjon for Raumabanen vart det Åndalsnes, og ikkje lenger Veblungsnes, som utvikla seg til å bli det viktigaste knutepunktet for handel og samferdsel i dette området. Eit landemerke langs Raumabanen er Kylling bru som kryssar dalbotnen og elva med ei høgd på 59 meter, og er bygd i ei bue. Saman med Kylling tunnel og Stavem tunnel dannar brua eit vendesystem, ein dobbelslyng, som vart konstruert for at lokomotiva skulle klare den store høgdeforskjellen mellom dalbotnen og Stuguflåten. I 1936, vart det bygd køyreveg gjennom eit spektakulært fjellområde over Trollstigen, mellom Romsdalen og Valldalen på Sunnmøre. Hovudvegtraseen, som går gjennom Romsdalen i dag, vart påbegynt samstundes med bygginga av jernbanen. Og medan tidlegare vegløp følgde terrenget, vart denne, i fleire parti, lagt langs jernbanelina. Vegen vart sluttført i 1972. Seinare har einskilde strekningar av vegen vore lagt om og utbetra. Romsdalen si strategiske betydning som ferdsleveg mellom aust og vest, har ikkje minst vore tydeleg i tider med krig og ufred. Det vidgjetne Skottetoget i 1612 gjekk gjennom Romsdalen. Og i aprildagane i 1940 vart britiske soldatar sett i land på Åndalsnes for å kjempe mot dei tyske styrkane som då rykte nordover gjennom Gudbrandsdalen. Gullbehaldninga til Noregs Bank vart frakta med tog på Raumabanen til Åndalsnes. Kongen og regjeringa flykta og gjennom Romsdalen før dei drog vidare nordover.
Denne strategiske betydninga vart ytterlegare understreka ved at dei tyske okkupantane sette opp skytestillingar fleire stadar i dalen.
Eikesdalen og Eikesdalsvatnet er omkransa av bratte fjellsider, med høgder opp mot 1800 moh. Gjennom dalføret har elva Aura sitt naturlege løp frå Aursjøen til Eikesdalsvatnet. Eikesdalen er blant dei mest nedbørsfattige områda på Vestlandet. Klimaet er veleigna for åkerbruk, då det er sjeldan at kornet frys her. Dyrkingsjorda, som inneheld grus og sand frå elvefar og fjellskred, kan verte noko tørr. Eit effektivt vatningssystem syter likevel for jamt over gode avlingar. Frå øvst og aust i dalen ligg gardane på ulike flater i terrenget. Plassering av hus og tun er eit framståande trekk i landskapet. Stovehusa er sett opp på rekke heilt inn til vegen. Bakom desse er fjøsbygningane sett opp like eins, berre med eit gardsrom imellom. Denne tunskipnaden er truleg svært gamal, kan hende heilt tilbake til yngre steinalder. Ei steinøks, som er om lag 5000 år gamal, er funne inne på tunet. På sørsida av Eikesdalsvegen, ved Utigard, er det påvist fem kokegroper og eit dyrkingslag. Det eldste dyrkingslaget er frå slutten av yngre steinalder, og dateringar av kokegropene tyder på kontinuitet fram til jarnalderen. At plasseringa av hus og tun vart slik, har truleg fleire grunnar: Fonnfaren gjorde at bygningane måtte setjast opp så langt frå fjellsidene som råd var. Her, framme på bakkekanten, ligg og den magraste og minst verdfulle jorda. Vidare var det praktisk å legge husa her, med fjøs som grensar til utmarka. Når buskapen skulle ut eller inn, vart han jaga gjennom eit trø som var felles for fleire bruk. I 1860- og 70-åra vart det gjennomført utskifting av innmarka. Den samanhengande åkerjorda, som så langt hadde sett ut som eit einaste stort lappeteppe, vart delt inn på ny. Men til skilnad frå det som elles var vanleg ved utskifting, vart ikkje gardshusa flytta på. I Eikesdalen heldt dei dermed på det gamle fellestunet. Langs aust- og vestsida av Eikesdalsvatnet, og også oppover heile Eikesdalen, heilt til framom Finnset, dvs frå Øverås til Finnset, veks eit langt, samanhengande belte av hassel, som er rike på nøtter. I gode år kunne Eikesdalingane hauste opp til fleire tonn med «Eikesdalsneter». Hasselved var veleigna til mykje. Mellom anna til brenne, og stammar og greiner kunne bli bandstakar til tønneband. Tønnebanda la grunnlag for ein omfattande produksjon av tønner. Hassel vart også hogd og som levert brøytestikker til langt inn på 1970-talet. Alm var eit anna treslag som eikesdalingane gjorde seg bruk av. Borken vart fôr til krøter og tidvis også til menneske, som ingrediens i borke-brødet. Oska etter brent alm, «pott-oske», var ei god handelsvare, då ho vart nytta i framstillinga av glas. Eikesdalsvatnet er rikt på fisk; både laks, aure, røye og ål. Frå dalen er det heller ikkje lange vegen til fjells, og til gode jaktterreng, mellom anna føregjekk det villreinjakt, som var ein viktig del av grunnlaget for busetnad og viktig for matauk. Så jakt og fiske har til alle tider vore viktige næringar for folket her. I Mardalen, sørvest for Eikesdalsvatnet, var der ikkje fast busetjing frå gamalt av. To bruk i Austigard og to i Utigard hadde slåtte- og beiterett her, med seterhus og sommarfjøs. Her budde dei med dyra sine til foret var brukt opp om hausten før dei flytta heim att. Dette pågjekk til utpå 1950-talet. Det vart elles praktisert rotasjonsbeitinga som har sett tydelege spor i kulturlandskapet. I Mardalen låg også eit større felt med gamal furuskog. Skogen var delt inn i teigar fordelt på gardane i Eikesdalen. Furuskogen vart rasert under storstormen 30. desember 1988. Plasseringa lengst aust i Romsdal med enkel tilgang til fjellheimen, har gjort at eikesdalingar gjennom tidene har hatt nær kontakt austover, ikkje minst mot Lesja. Midt på 1700-talet kom ein periode med uår i denne fjellgrenda, då kornet fraus på åkrane. Fleire valde då å bryte opp frå gard og grunn, dra over fjellet, og slå seg ned i Eikesdalen. Eikesdalen var lenge utan vegsamband med omverda. I 1962 vart det lagt veg opp Finnsetlia til Aursjøen, og vidare til Sunndalsøra. Vegen er open i sommarhalvåret. Som kompensasjon etter Aurautbygginga vart fylkesvegen frå Eresfjord til Øverås i 1991 forlenga langs austsida av vatnet og inn til Eikesdalen. Den kjente Mardøla-aksjonen fann stad i Eikesdalsfjella sommaren 1970. Aksjonen var ein protest mot vasskraftutbygginga i området, og ikkje minst mot å føre vekk enno meir vatn frå Eikesdalen. Dette ville også føre til at den mektige Mardalsfossen vart tørrlagt. Det var første gong at sivil ulydnad vart teken i bruk i ei naturvernsak, utan vald. Aksjonen vekte oppsikt i inn- og utland, og førte til ein omfattande debatt om vasskraftutbygging og energipolitikk. Eikesdal har vore gjennom tre store utbyggingar av vasskraft. Aura- og Takrenneutbygginga på 1950- og 1960 talet, og Mardølautbygginga på 1970-talet. Før utbyggingane med overføring av vatnet var området prega av høg luftfuktigheit og dette saman med varmt innlandsklima gjorde dalen ekstra grøderik. I dag er ein avhengig av intensiv vatning for å kompensere for
tørke. Vassreguleringa har hatt stor påverknad på jordbruket og villaksen i Eikesdalen. Det er blitt forhandla fram ein avtale om Mardalsfossen skal ha vassføring to månadar om sommaren, men dette er ikkje full vassføring som før utbygginga.
Området ligg over tregrensa, i eit ulendt terreng der landskapet er prega av ur, kneisande tinderekker og tronge fjelldalar. I dag er det få som ferdast her, men frå gamalt av var det vanleg å ta vegen gjennom Gravdalen når ein skulle vitje kjenningar på andre sida av fjellet. Mellom Eikesdalen og Lesja har sambandet frå gamalt av vore tett. Desse banda vart i mange år markert ved årlege fjellstemne i Sandgrovbotnen og i Gravdalen. Her møttest grannar og slektningar frå begge sider av fjella. Gravdalen har til alle tider vore ein del av trekkruta til villreinen. Namnet «Gravdalen» syner til dei mange fangstanlegga som det framleis finst spor av. På grunn av lite ferdsle og få menneskelege inngrep i nyare tid, har slike spor i stor grad fått stå urørde. På sin veg aust- eller vestover har dyra tradisjonelt kryssa Gravdalen to stadar: ved utlaupet av Gravdalsvatnet og om lag fire kilometer lenger nede i dalen. Dyregraver som er gravne ned i jorda, er avdekt her. I tillegg til desse to trekka, går der også eit reintrekk gjennom Grovåskaret, sør for Gravdalen. Dette vert rekna som hovudtrekket for villreinen til og frå Romsdalsfjella, og her finst restar etter eit stort fangstanlegg. Truleg var det villreinen som lokka dei første menneska til desse lite tilgjengelege fjellstroka. Her finst mange spor etter reinsdyrfangst; til dømes restar etter steinbuer der jegerar har søkt ly. Steinbuene er vanskelege å datere, og har også vore nytta i nyare tid. Funna i området stammar i hovudsak frå jarnalder og mellomalder. Grovåskaret, som ligg mellom dei høge toppane Grovåkampen og Kallbottinden, er ein port inn til dei nordlege og nordaustlege delane av Romsdalsfjella; der tusenvis av villrein årleg har passert. Terrenget og fjellformasjonane på begge sider av Grovåskaret er som skapt for driving av rein. For den einaste farbare vegen når reinen vart skremd vekk frå dei store og beiterike fjellbotnane på kvar side, gjekk nettopp gjennom dette skaret.
I Grovåskaret finst restar etter eit stort fangstanlegg. Den omfattande arbeidsinnsatsen som har vore lagt ned for å sette opp dette anlegget, syner verdien som staden må ha hatt for reinjegerane: Ein reknar med at om lag 250 kubikkmeter stein har gått med til sjølve bygginga. Ledegjerda, eller rettare: sperregjerda, har vore opp til 1,80 meter høge. Innanfor desse gjerda er det bygd steinbruer som leier fram til kanten av åtte graver. Gravene er i sin heilskap lagt over bakkenivå. I Grovåbotnen, om lag to kilometer unna fangstanlegget i Grovåskaret, er det funne ei telttuft med sentral eldstad. I og med at tufta liknar tilsvarande funn som er tolka som samiske, kan dette tyde på at det også kan ha vore samisk deltaking i fangstaktivitetane i dette området. Smelting av brear og fonner, som følger av klimaendringane, fører til at det stadig vert avdekt nye, arkeologiske funn i høgfjellet. Fonna i Grovåskaret, er den fonna som har gitt flest arkeologiske funn i Møre og Romsdal, frå jarnalder og fram til Svartedauden i 1349. Rikdomen frå fangsten her bidrog truleg også til eit materielt oppsving i Eikesdalen og Romsdalen; noko funn av statusgjenstandar frå denne perioden kan tyde på. Blant funna frå fonna i Grovåskaret var tilhogde trestykke frå skremmepinnar og tregjerde. Desse viste klare relasjonar til sperregjerda, noko som kan tyde på at dei også er frå perioden jarnalder–mellomalder. Både skremmepinnar og sperregjerde har nok vore plasserte ut i frå kor trekket gjekk på den tida, då fonna var mykje større enn ho er i dag. Restane av skremmepinnar og tregjerde er dei første av slike gjenstandstypar som er funne i fjella i Midt-Noreg. I og med at Grovåskaret ligg langt over tregrensa, kan vi gå ut i frå at alt slikt tremateriale har vore frakta hit av menneske. Opp til 1.200 reinsdyr kunne dagleg passere gjennom Grovåskaret. Dersom ein forsøker å rekne på kapasiteten i anlegget, det vil seie den tida som gjekk med til mellom anna klargjering og rydding av fangstgraver, kan vi gå ut i frå at det her let seg gjere å fange 20–30 dyr om dagen. Store mengder slakteavfall, datert til jarnalderen, er også funne i området. Slakteavfallet fortel ei tydeleg historie om at mange reinsdyr har vore tekne av dage her. I dei fleste fonnene i Møre og Romsdal som er undersøkte av arkeologar, er det gjort funn av pilspissar og andre gjenstandar som har vore nytta til jakt. I Grovåskaret er det ikkje gjort slike funn, noko som kan tyde på at dette var eit reint fangstområde. Arkeologiske funn av fangstanlegg kring Gravdalsvatnet forsterkar dette inntrykket. Området har også vært brukt til jakt- og fisketurisme på 1800-tallet. Ved sørenden av Gravdalsvatnet ligg ei fangstbu som vart sett opp omkring 1850 eller 1900 av ein britisk jeger, Mr. West. Bua skal vere sett opp i samband med sportsfiske i Gravdalsvatnet. Steinbua har også gitt namn til turisthytta Westbua. Også i dag er jakt og fiske ein viktig aktivitet her.
Alnes er eit ope og relativt lite område med ein konsentrert busetnad. Husa ligg i klynge på strandflata, i livd for vêr og vind under ein terrasse i terrenget aust for innmarka. Her er våningshus, med uthus og løer på baksida og naustrekkje langs sjøen. Bakom gardshusa ligg jordbruksareal i karakteristisk teigblanding, og beitebakkar strekk seg inn mot fjellsida. Den store naturbeitemarka i Alneslia er ei av dei mest karakteristiske langs kysten av Møre og Romsdal. Kystlynghei oppe på fjellet, sanddyner, nordvendte kystberg og blokkmark, er viktige naturtypeførekomstar. På Godøya har det vore gardsdrift sidan førhistorisk tid. Gardane vart rekna som gode korngardar, med etter måten store avlingar. Både bygg og havre vart dyrka her. Innmarka vart etter kvart delt opp i mange teigar. Kvar gard kunne ha 50–60 slike. Ved hjelp av bumerke på bytesteinane klarte bøndene å skilje teigane frå kvarandre. Utskiftinga, som her vart gjennomført i 1881 og i 1905, reduserte denne teigblandinga. Bruka på Alnes har likevel noko teigblanding framleis, med to til tre teigar tilhøyrande kvart bruk. I tidlegare tider hende det at kyrne frå Juv og Alnes vart sendt på beite på den vestlege delen av fjellet. Framleis finst her restar etter sommarfjøs og mjølkestadar. Fjellet er bratt og farleg, så sidan 1800-talet har oppsitjarane stort sett halde storfeet nede i heimemarka. Fjellbeitet har vore reservert for geit og sau. For bøndene på Godøya har fisket til alle tider vore ei viktig attåtnæring, og til tider sjølve hovudnæringa. Båt og naust høyrde til på kvart einaste bruk. Under det årlege vinterfisket etter torsk vart gardane på Godøya gjort om til fiskevær for båtlag frå fjordbygdene på Sunnmøre. Fiskarane kom gjerne i februar og vart verande fram til påsketider. Til godt ut på 1900-talet var Alnes eit mykje nytta fiskevær, med kort veg til rike fiskegrunner. Under vinterfisket kunne 30–40 båtar liggje her samstundes. Kvar einaste heim hadde då tre til fire båtlag innlosjert, med 7–8 mann i kvart lag. Fisket har halde seg som ein vesentleg næringsveg heilt fram til i dag. Dei første dekksbåtane kom på 1890-talet. Etter hundreårsskiftet fekk stadig fleire båtar sett inn motor, og reiskap og båtar har sidan følgt med tida sin mekanisering og teknologisering av fiskeflåta Alnes har inga god, naturleg hamn. Vart vinden kraftig og havbåra høg, måtte båtane trekkast opp på land. For å betre desse tilhøva vart det på 1890-talet bygd molo på nordsida av hamna. Moloen tok av for dei verste båredraga. Etter kvart som fiskebåtane vart større, vart hamn og molo også utvida. I 1960 stod moloen på sørsida av hamna, ferdig. Klippfisktørking var lenge ei viktig attåtnæring på Godøya. På Alnes tørka dei fisk på steinmoloar, fram til 1930-åra. Her låg også trandamperi, som framstilte medisintran. På Godøya fanst ikkje skog. Torv vart nytta til brenne. Gardane hadde sine torvmyrer på fjellet. I tillegg til torv, vart lyng og eine og nytta. Tarebrenning var vanleg på Alnes. Strandlina var delt inn i små teigar, nettopp av omsyn til at brukarane dreiv med brenning av tare. Brenning i større målestokk kom i gang kring 1880. Taren vart tørka på marka om våren, og sidan brent i jordgroper, taremiler. På Alnes kunne ein sjå 20–30 brennande miler på ein gong. Oska vart selt til medisinsk bruk. Etter andre verdskrigen vart det slutt med dette arbeidet. Det særprega fyret på Alnes vart reist i 1937, etter at det hadde vore fyrlykt på staden meir eller mindre samanhengande sidan 1850-talet. Fyrstasjonen er i dag ein del av eit opplevingssenter, som opna i 2016. På 1960-talet vart det lagt veg langs Alnes-stranda. Vegen batt Alnes saman med gardane på sørsida av øya. Ved at den undersjøiske Godøytunnelen opna i 1989, vart Godøya ein del av fastlandsambandet mellom øyane i Giske og Ålesund. I 2006 vart ein ny veg mellom Alnes og Støbakk opna, med tunnel gjennom Storhornet.
Flåværleia har frå gamalt av vore den mest nytta siglingsleia langs Sunnmørskysten. Slik er det framleis. Også større fartøy, som til dømes Hurtigruta, nyttar denne leia. Flåværleia er ei urein farlei. Her er store og mindre øyer, og eit uttal av holmar og skjær. Dei største øyene er brattlendte, nokre med fjellsider som skyt loddrett opp frå havet. Inn imellom desse, der det er mest livd mot vêr og vind og bårebrot, ligg dyrkbar jord og buande lende. Terrenget på øyane vekslar mellom myrlendte flater og skoglause åsar og fjell. Gardsbruka har vore gjennomgåande små, og som regel drivne i kombinasjon med andre inntektskjelder; først og fremst fiske, men også til dømes tarebrenning, fuglefangst og sanking av mose. Lyngkledde holmar vart før nytta til utmarksbeite. Gardstunet bestod gjerne av fleire små driftsbygningar, båtstø og naust. Einskilde stadar, som til dømes Flø, er lite prega av nyare inngrep. Kulturlandskapet her syner stor tidsdjupne, der den gamle tunskipnaden og spora etter den tradisjonelle fiskarbonden, framleis er tekne vare på. På øyene som omkransar Flåværleia finst ei rekkje spor etter kulturminne frå førhistorisk tid. Her ligg fleire steinalderlokalitetar, spesielt i midtre delar av leia: ved Herøya, Dimnøya og langs vestsida av Hareidlandet. Sør i leia ligg Sandsøya med Dollsteinshola, ei fjellhole på vestspissen av øya. I Dollsteinshola finst aktivitetsspor etter menneske i perioden frå yngre steinalder til yngre jarnalder. Langs Løsetstranda, nordvest på Gurskøya, ligg heile 63 gravrøyser. Gravrøysene stammar frå bronse- og jarnalderen. Den største gravrøysa langs Flåværleia, og ei av dei største på heile Vestlandet, finn vi på Osnes i Ulsteinvik. Røysa er om lag seks meter høg og 45 meter i diameter. Også på Gåsneset i Ulstein og på Flø ligg førhistoriske gravrøyser. På Kvalsund, på sørsida av Nerlandsøya, vart det i 1920 avdekt to båtar, tidfest til tidleg vikingtid (ca. 800 e.Kr.). Den største av dei var 18 meter lang, og var rigga med keiper for ti par årar. Funna på Kvalsund kan ha vore såkalla votivfunn, der båtane var offergåver. Herøya i Herøyfjorden vert også kalla «Sagaøya». Nemninga heng saman med at ho er omtalt fleire stadar i sagalitteraturen. På Herøya stod det tidlegare ei mellomalderkyrkje, bygd i stein. Kyrkja var hovudkyrkje for heile ytre Sunnmøre. På Herøya ligg også Herøy gard. Hovudbygninga vart reist i 1752, som prestebustad. Seinare vart her handelsstad. Bygningane på garden er i dag museum. For å gi landkjenning nord om Stad, vart det allereie i 1767 tent eit fyrlys på øya Runde. Runde fyr er det eldste på Sunnmøre, og blant dei eldste i landet. For å syne dei sjøfarande den indre leia, vart Haugsholmen fyr sett opp på Frekøya i 1876. Som innsiglingsfyr til Flåværleia, vart fyret på Flåvær reist i 1870. Seinare er her også sett opp lykter, stakar og andre siglingsmerke. Flåværleia har gjennom tidene ikkje berre vore ei siglingslei. Dette var også eit område folk frå heile regionen søkte til, for å drive fiske. Der farvatnet var smult og landingstilhøva gode, som ved Haugsholmen, Storholmen og Sandsøya, voks det fram fiskevær.
Eit av dei største fiskeværa var Sandshamn på Sandsøya. På 1860- og 70-talet vart det sett opp ei rekkje bygningar her. Ein periode hadde Sandshamn også sitt eige sjukehus. På Flåværholmane var det handelsstad med ei lun hamn, der dei sjøfarande kunne finne ly for vind og båredrag. I påvente av lageleg vêr for å runde Stad, kunne båtar bli liggjande her i dagevis. Under vårsildfisket på 1800-talet vart Flåværholmane også eit fiskevær og knutepunkt for salting og omsetning av sild. Under fiskeria kunne opp til 1500 menneske vere samla på Flåværholmane. I 1928 fekk staden eigen skule. Under andre verdskrigen vart tyske vaktstyrkar utplasserte fleire stadar i området kring Flåværleia, mellom anna ved fyra på Svinøy og Runde. Øya Skorpa kom til å spele ei sentral rolle i motstandsarbeidet, som hamn for Shetlandsbussen og for annan alliert trafikk. Her tok motstandsfolk imot båtar med britiske og norske agentar, og her låg flyktningar i skjul, medan dei venta på å bli skipa over Nordsjøen. I motsetning til det som skjedde på mange andre, tilsvarande stadar langs kysten under krigen, vart motstandsarbeidet på Skorpa aldri avslørt.
Hjørundfjorden er omkransa av høge, bratte fjell, som vekslar med slakare sidedalar. Kulturlandskapet langs Hjørundfjorden og Norangsdalen er prega av beitemarker og lier med varmekjær lauvskog. Dei bratte fjellsidene innetter fjordløpet har berre gitt plass til få og spreidde gardsbruk på landtangar og i hellingar. I dei grøderike sidedalane Bondalen, Skjåstaddalen og Norangsdalen ligg gard etter gard opp etter dei flatbotna, u-forma dalføra; med høge fjell på kvar side. Dei rike fjellbeita som finst her, gav grunnlag for varig og stabil busetjing. Dal- og strandsidene langs Hjørundfjorden inneheld mykje skredjord, som er næringsrik og gir gode vokstervilkår for gras. I dei nedre delane av sidedalane er jorda ofte skrinnare, med mindre mold og meir grus og sand. Her er heller ikkje så mange fonntrygge stadar å finne. Under slike tilhøve måtte gardstuna plasserast med omhug. Det beste var om gardstunet kunne liggje høgt og fritt i terrenget. At staden var solrik hadde særleg mykje å seie, då sola mange stadar er borte i vekevis om vinteren. Slike topografiske avgrensingar gjer det rimeleg å tru at tunskipnaden i dag er temmeleg lik slik han opphaveleg var. Langs Hjørundfjorden er det spor etter gardsdrift langt tilbake, ikkje minst på vestsida av fjorden. Ved Store-Standal finst spor etter ard, som kan knytast til jordbruk i førhistorisk tid. Dyrkingsflater avdekt på Sæbø, tyder på gardsbusetnad her allereie i jarnalderen. På Kvistad finst fossile dyrkingslag datert til sein bronsealder. Vidare innetter fjorden ligg gardar og grender som har ei lang historie knytt til seg. Skår, sør for Sæbø, er ein av få veglause fjordgardar som framleis vert driven. Og på Finnes i Storfjorden står husa i klynge, som frå gamalt av. Inst inne i fjorden ligg
grendene Bjørke, Leira og Viddal, og Skjåstaddalen, og Norangsfjorden med grendene Urke og Øye. På desse stadane er det etter måten gode vilkår for å dyrke jorda; trass i at det også her finst område med bratt lende og mykje stein. I sidedalane kring Hjørundfjorden finst nokre av dei mest typiske setergrendene på Sunnmøre. Frodige fjelldalar høvde godt for stølsdrift, og stort sett alle gardane langs fjorden hadde seter. Fjellbeita gav grunnlag for produksjon og sal av kjøt. Norangsdalen, som er mellom dei trongaste dalføra i Noreg, ber tydeleg preg av kampen mot naturkreftene. Ved Jelskredsvatnet er dalbotnen fylt av utrasa ur. På Urasætra og Stavbergsætra vart stølshusa sett opp i rekke der det var fonn-sikkert. Lygnstøylvatnet vart danna etter eit ras i 1908. I vatnet kan vi framleis sjå restar etter den gamle vegen, husmurane og grinda. På Bjørke og i Skjåstaddalen ligg nokre av dei eldste profane bygga i fylket, der fleire kan tidfestast til perioden før 1537. Også fleire av bygningane på Bakketunet på Åkre kan tidfestast til mellomalderen. Bakketunet vert rekna som det eldste, heilskaplege gardstunet i Møre og Romsdal. Sjøen var den viktigaste ferdslevegen langs Hjørundfjorden, men langs stranda gjekk også stiar og tråkk. Her kunne skredfaren vere stor, ikkje minst vinterstid. For at skuleborna skulle sleppe å sette av garde langs fonnfarlege stiar eller leggje ut på fjorden i allslags vêr, vart det i 1915 bygd ein internatfolkeskule på Stavset. Skulen var internatskule i 35 år, og var i drift fram til 1965. Bygninga står der framleis, som den einaste av sitt slag i Møre og Romsdal. Frå siste delen av 1800-talet vart Hjørundfjorden og Hjørundfjordfjella populære reisemål for utanlandske turistar. Både tyske cruisebåt-passasjerar og engelske fjellklatrarar strøymde til området. Turistskip ankra årvisst opp ved Øye, der eit hotell i sveitserstil vart oppført i 1891. Sjølv om hotellet vart utvida både i 1926 og i 1932, har det likevel framleis sitt særeigne, arkitektoniske preg. Hotellet er og eit døme på at ein leverte prefabrikerte bygningar sist på 1800-talet. Firmaet Thams i Trøndelag var leverandør av hotellet.
Smøla kommune består av ei stor øy, «Fast-Smøla», og ein skjergard med meir enn 6 000 mindre øyer, holmar, skjer og båar; dei såkalla «smulane». Desse finn ein sør og vest i for Fast-Smøla, og desse har gitt kommunen namn. Ut mot Gripen, der Trondheimsleia møter havet, er farvatnet ureint, og gjennom tidene har det vore ei rekke skipsforlis her. Edøyfjorden, som er eit reinare farvatn, bind Kuli, Edøy og Solskjelsøya saman. Hamnene ligg strategisk plasserte mot leia. Edøy og Kuløy skil seg ut frå resten av Smøla ved at berggrunnen består av konglomerat av sandstein, som har gitt grunnlag for betydeleg jordbruksareal med sjølvdrenert sandjord. Kystlyngheier, forma gjennom lang tradisjon med beiting og sviding, pregar landskapet på fleire av øyene og holmane. Det er eit småskala jordbrukslandskap, der flekkar av dyrkbar jord ligg mellom bergknausar og store myrområde. Området er nesten fritt for trevokster.
Frå gamalt av har mykje av utmarka kring Edøyfjorden vore nytta til utmarksbeite og til viktige attåtnæringar, som fuglefangst og sanking av egg og dun; noko mellom anna stadnamna her vitnar om. Namnet Edøya kjem til dømes av edder, ærfugl, og på naboøya Kuli er det funne spor etter fuglefangst frå yngre jarnalder. Vi finn steinalderbusetnadar fleire stadar på Smøla. Her finst spor etter åkerbruk frå før-romersk jarnalder, mensteingjenstandar kan tyde på at det var jordbruk på fleire av øyene allereie i overgangen yngre steinalder/eldre bronsealder. Samlinga med spreidde gravrøyser som ligg kring Edøyfjorden, på Edøy, Kuli, Fastlandsmøla og Solskjel, er ei av dei største langs Trondheimsleia. Kuli er den av øyene med tettast konsentrasjon av graver.
I eit av gravfelta på Edøya ligg ei stjerneforma røys, «Edøystjerna», som truleg er eit gravminne frå mellom 300- og 600-talet. Slike steinsettingar finst det få av i Noreg, og dei fleste ligg i nærleiken av det som skal ha vore lokale maktsenter. På nordsida av naboøya Kuli står ein såkalla «heilag kvit stein», som truleg er frå same periode som Edøystjerna. Steinen står i tilknyting til eit større gravanlegg. Her er det til saman registrert 82 gravrøyser, og funna kan tyde på at desse øyene var viktige kultstadar allereie i før-kristen tid. På bakken ut mot sjøen, øst for garden Kuli stod den såkalla Kulisteinen, ein korsmerka stein med runetekst. Den språklege utforminga kan tyde på at teksten er frå omkring 1000 e.Kr., og at han i så fall kan knytast til Olav Tryggvason sin freistnad på å kristne landet. Innhaldet kan også tolkast som at kristendommen hadde vore i Noreg i «tolv vintrar». Om så er, kan han vere rissa inn om lag tolv år etter at vedtaket om kristenrett vart gjort på Mostertinget i 1024. Kulisteinen spelar ein viktig rolle i Noregs historie, da det er første gongen at ordet «kristendom» er nemnd i ein norsk tekst, og det er første gongen at namnet «Noreg» er skriftfesta på norsk jord (ref. Arne Kruse). Dette gjer Kulisteinen til eit symbol på overgangen mellom vikingtid og mellomalder; med seinare rikssamling, statsdanning, og kristninga av landet. På grunnlag av dette er nemninga «Noregs dåpsattest» nytta om Kulisteinen, og er innlemma i Unesco si liste over Norges dokumentarv. I 2019 vart det ved hjelp av Georadar avdekt ei skipsgrav på Edøya. Skipet ligg begravd nordaust for Edøy gamle Kyrkje under dyrkingsjord og teiknar seg som ein 13 meter lang kjøl med antyding til bordgangar innsirkla av rester etter ei steinrøys på 18 meter i diameter. Sjølve skipet kan ha vore 16–17 meter langt, og er truleg frå yngre jarnalder (ca. 570–1030 e.Kr.). Solskjelsøya er i sagalitteraturen kjent som staden der Harald Hårfagre kring år 863 utkjempa to slag mot lokale hovdingar, som eit ledd i kampen for å samle Noreg til eitt rike. Slaga stod om rådveldet over Romsdal, Nordmøre, Sunnmøre og Fjordane. Harald gjekk sigrande ut, og overlét seinare desse områda til Ragnvald Mørejarl. Frå slaga ved Solskjel og utover i mellomalderen, har området kring Edøya og Kuli truleg vore ein del av eit kontinuerleg og stabilt maktsenter. Garden Edøy danna utgangspunkt for det mektige Edøygodset, som kan ha lege her allereie i tidleg vikingtid. I mellomalderen vart Nordmøre kalla Edøy len, noko som understrekar den sentrale posisjonen til dette området. Edøy gamle kyrkje står i dag att som det fremste symbolet på dette maktsenteret. Kyrkja var ei av to steinkyrkjer som fanst på Nordmøre, og ei av ni frå mellomalderen i heile Møre og Romsdal. I seinmellomalderen vart det ein stadig aukande internasjonal etterspurnad etter fisk. Der hamnetilhøva var gunstige og farvatnet smult, vart det bygd opp små samfunn, fiskevær. På fiskeværa samla folk seg for utror under dei årlege fiskesesongane. Utover på 1900-talet, med moderniseringa av fiskeflåten og utviklinga av havfisket, mista etter kvart fiskeværa sin opphavelege betydning. Mange vart fråflytta, og forfallet sette inn. Framleis står bygningsmiljø att, som minne frå tidlegare tider, og som blikkfang for dei som kjem nordetter leia.
Sør på Edøy ligg restar av det som var Edøy kystbatteri. Kystbatteriet, som vart bygd av den tyske krigsmakta i juni 1941, var ein del av Festung Norwegen, forsvarslina langs Norskekysten.
I nord, sør og vest vert landskapet gjennombora av fire fjordar: Norddalsfjorden, Tafjorden, Sunnylvsfjorden og Geirangerfjorden. I sør og søraust er landskapet innramma av høge fjellmassiv som set det fysiske skiljet mellom vest og aust. Dei fire fjordane er djupe og reine, omgitt av bratte hamrar som vekslar med slake lier. Storfjorden har gjennom tidene vore den viktigaste sambandslina mellom kysten og indre Sunnmøre. Omgitt av bratte fjell og tronge dalar, var fjorden også ofte den einaste ferdsleåra for dei som budde og levde her, ikkje minst på vinterstid. Det var kløv- og rideveg over Geirangerfjellet til Lom i Gudbrandsdalen og mellom Eidsdalen og Geiranger, men fjorden var vegen som batt folk i hop, og færingen var det viktigaste framkomstmiddelet. Ein og annan stad langsetter fjorden, der det var rimeleg flatlendt og skredsikkert, vart det rydda jord og sett opp våningshus, fjøs og naust. Andre fann fram til plassar lenger oppe i fjellsida, gjerne på hyller der terrenget var slakare. Herifrå var det som regel også kort veg til utmark og fjellbeite. Gardstuna ligg ofte ulendt til, og er enklast å nå med båt. Husa er i dag fråflytta, men mange av dei vert framleis teke godt vare på, og nytta som fritidsbustadar. Gardane har ei historie som går langt tilbake i tid. Sommaren 2018 vart det gjort arkeologiske undersøkingar på nokre av fjord- og hyllegardane langs Storfjorden. Desse synte at fleire av gardane hadde vore i bruk allereie i før-romersk jarnalder (om lag 300 f. Kr.). Kollag vitnar om at her har blitt rydda jord, truleg til beite. Slike rydningslag vart funne både på Skageflå, og på Øvstegarden og ei av setrene i Oaldsbygda. Spor etter stabilt åkerbruk finn vi ikkje før langt seinare. På Midtgarden i Oaldsbygda finst spor etter korndyrking i høgmellomalderen (1150–1350 e. Kr.). Bygg var det vanlegaste kornslaget. Husdyrhald har truleg også vore viktig på denne tida. Her er også funne spor etter jakt og fangst i frå førhistorisk tid. Tidfestinga av slike funn kan tyde på at det i løpet av mellomalderen skjer ei endring når det gjeldt næringsgrunnlag; frå jakt og fangst til husdyrhald. Mot slutten av mellomalderen og i tidleg nytid skjedde ei rask utviding av busetnaden langs Storfjorden og Geirangefjorden. Mellom anna vart den historiske gardsbusetjinga i Gomsdalen og på Blomberg etablert. Dette kan også ha skjedd på Skageflå. Eit overordna inntrykk er at dei høgastliggjande gardane jamt over er noko eldre enn gardane nede ved sjøen. Dette kan ha samanheng med gode beiteområde oppover mot høgfjellet. Mange av gardane hadde seter. Einskilde stadar, som til dømes ved Kilstivatnet, låg fleire seterbruk i lag. I Storfjord-området er det i dag berre éi seter som framleis vert drifta, Herdalssetra i Norddal. Talet på besøkande på setra er stort. Bøndene som driv her er viktige tradisjonsberarar og formidlarar av kulturhistoria og er produsentar av kortreist, lokalprodusert mat. På 1600-talet, kanskje også før den tid, var det fast busetnad i Herdalen. Sidan tidleg på 1800-talet har her vore stølsdrift. Utover på 1800-talet auka folketalet på gardane langs Storfjorden. Nokre av dei vart delte opp i fleire bruk, andre vart busett på nytt etter å ha lege aude ei tid. På dei mest brattlendte plassane kunne jordsmonnet vere skrint. Her var gjerne næringsgrunnlaget tredelt: krøterhald, skogdrift og fiske. Eit døme på ein slik gard er Uranes, rett over fjorden frå Stranda. Familien som flytte hit i 1892, heldt seg med geit og sau. Storfehald var vanskeleg i dette terrenget, der krøtera ofte måtte bergast ut frå fjellhyller der dei hadde gått seg fast. På Uranes var det berre eit mindre område som kunne slåast med ljå på vanleg måte. Elles var det å fare med ljåen mellom stein og ur, langt innetter
strendene og høgt oppe i fjellsida. Der ljåen ikkje strekte til, vart tollekniven nytta. Graset vart samla i eit nett av tau og trilla ned til sjøen, der det vart turka. Lauv, særleg frå ripsbuskar og almetre, vart nytta som tilleggsfòr. I vinterhalvåret gav vedhogst eit jamt og sikkert innkome for familien på Uranes. Utover på 1900-talet gjekk folketalet på fjord- og hyllegardane langs Storfjorden jamt tilbake, men tok seg mellombels opp att under andre verdskrigen. I løpet av 1950-åra vart dei fleste av desse gardane fråflytta. Geirangerfjorden var ein av dei aller første fjordane i Noreg som vart oppdaga av utanlandske turistar. Allereie i siste halvdel av 1800-talet var både tyske keisarar og britiske lordar med på å gjere Geirangerfjorden, og bygda Geiranger, til ei merkevare for denne gryande næringa. Etter kvart som hotellkapasiteten vart større og vegnettet bygd ut, auka også tilstrøyminga av tilreisande. Dei seinare åra har det meste av auken vore knytt til at stadig fleire cruiseskip tek turen inn Storfjorden og Geirangerfjorden.